SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy - Dzieje Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce

Zawartość

Udostępnianie

Hasła

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Seniorat Środkowy (Średni) 1778-1941

Seniorat Wschodni 1764-1939

Seniorat Zachodni 1919-1938

Seniorat Mieszany (Helwecki) 1791-1938

Księgi metrykalne gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania 1764 - 1941

Inwentarz zespołu PL, 1 299

Opracowała Małgorzata Kośka i Dorota Lewandowska

Dzieje aktotwórcy - Dzieje Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce

Wzmożony napływ kolonistów pochodzenia niemieckiego na tereny Małopolski wschodniej spowodował, że cesarzowa Maria Teresa w 1775 r. zezwoliła im na odprawianie nabożeństw ewangelickich w domach i zwolniła z przymusowych opłat na rzecz duchownych katolickich. Jej syn Józef II wydał 3 X 1781 r. patent tolerancyjny, który zrównywał w prawach ewangelików i katolików oraz nadawał zborom ewangelickim osobowość prawną. Wszystkie zbory (gminy) podlegały superintendenturze śląsko-morawskiej (od 1804 r. superintendenturze galicyjsko-bukowińskiej). Konsystorz, wspólny dla obu konfesji, przeniesiono w 1784 r. z Cieszyna do Wiednia i rozdzielono na augsburski i helwecki.

Patent cesarza Franciszka Józefa I z 8 IV 1861 r. “o stosunku prawno - państwowym kościoła ewangelickiego" prócz potwierdzenia zrównania w prawach z kościołem katolickim wprowadzał prawne połączenie wyznawców konfesji augsburskiej i helweckiej w jeden kościół pod nazwą "Kościół Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania" (Die Evangelische Kirche Augsburgische und Helvetische Bekenntnis). Organizacyjnie podlegał on Naczelnej Radzie Kościelnej (Oberkirchenrat) w Wiedniu, działającej przy C. K. Ministerstwie Wyznań i Oświaty. Ewangelicy korzystali również w pełni z postanowień ustawy z 25 V 1868 r. “o uregulowaniu międzywyznaniowych stosunków obywateli państwa" znoszącej dominującą pozycję wyznania rzymskokatolickiego. W 1865 r. Kościół Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania (dalej KEAiHW) na terenie Małopolski Wschodniej i Bukowiny miał ok. 23 tys. wiernych, 26 zborów (w tym 3 helweckie) zorganizowanych w 3 senioratach podległych superintendenturze galicyjsko-bukowińskiej (w superintendenturze śląsko-morawskiej pozostały zbory z terenów Śląska i zbór krakowski). Ostatecznym uznaniem i potwierdzeniem wszystkich praw ewangelików było obwieszczenie cesarskiego C. K. Ministerstwa Wyznań i Oświaty z 15 XII 1891 r. zatwierdzające “Ustawę ewangelickiego kościoła augsburskiego i helweckiego wyznania" uchwaloną przez generalne synody obu konfesji w 1889 r.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości kościół ten znalazł się w szczególnie trudnej sytuacji. Zbory dawnej Galicji z ok. 33 tys. wiernych były częścią organizacji kościelnej, od której zostały oddzielone granicą. Nie mogły więc nadal podlegać Naczelnej Radzie Kościelnej w Wiedniu. W praktyce władze superintendentury galicyjsko-bukowińskiej miały dwa wyjścia - przyłączyć się całą superintendenturą do jednego z większych kościołów ewangelickich na terenie Polski (w grę wchodził Ewangelicki Kościół Unijny w Poznaniu - co radził Wiedeń - lub Kościół Ewangelicko-Augsburski w Warszawie), bądź zdecydować się na samodzielne istnienie bardzo małego kościoła. W 1920 r. przedstawiciele zborów podjęli decyzję o niezależnym funkcjonowaniu. Od tej pory Kościół Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Polsce obejmował swym zasięgiem województwo krakowskie (zbór krakowski i zbory z cieszyńskiej części województwa. śląskiego w grudniu 1918 r. zadeklarowały chęć przystąpienia do Konsystorza Ewangelicko- Augsburskiego w Warszawie; ostateczna decyzja zapadła 2 IV 1922 r.), lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie.

Otwartą kwestią pozostawało, komu przyznać kompetencje byłej Naczelnej Rady Kościelnej (w 1923 r. zrzekła się ona wszelkich praw na rzecz superintendentury) - miejscowej superintendenturze, czy Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego jako naczelnej administracji wyznaniowej.

KEAiHW został prawnie uznany w II Rzeczypospolitej na zasadzie respektowania ustawy austriackiej z 1891 r. W 1927 r. powstał projekt prawa wewnętrznego kościoła, wzorowany na wspomnianej ustawie, w którym obowiązki byłej Naczelnej Rady Kościelnej miał przejąć Wydział Superintendencjalny, z siedzibą w miejscu zamieszkania superintendenta (np. do 1924 r. w Białej - superintendent H. D. Fritsche, potem w Stanisławowie - superintendent T. Zöckler).

Do 1939 r. projekt nie został przyjęty w formie ustawy. Według danych statystycznych z 1910 r. Kościół miał ok. 37,5 tys. wiernych, a w 1921 r. ok. 32 tys. (ubytek ewangelików z Bukowiny spowodowany zmianami granic po I wojnie światowej). Dane z 1925 r. wykazywały ok. 31,5 tys., w tym ok. 4 tys. ewangelików konfesji helweckiej. Gminy zorganizowane były początkowo w 3, później w 4 senioratach (gminach powiatowych). Na czele superintendentury (diecezji) stał superintendent, wybierany na to stanowisko dożywotnio. Na poziomie gminy władza należała do prezbiterstwa – inaczej kolegium kościelnego (pastor i wybrani przedstawiciele wiernych).

Pastor był jednocześnie urzędnikiem stanu cywilnego. Przy małej liczbie duchownych (w całym kościele 20) nabożeństwa mogli odprawiać przeszkoleni do tego kantorzy, ewangeliści i starsi gminni.

W drugiej połowie lat 30. XX w. 24 zbory należały do 4 senioratów (3 augsburskich i helweckiego). Były to:

l. Seniorat zachodni: Nowy Sącz, Biała, Kraków (od 23 VII 1923 r. należeli doń wierni, którzy nie chcieli podporządkować się Warszawie), Hochenbach, Raniżów (Ranischau), Stadło, Nowy Gawłów

2. Seniorat środkowy (średni): Hartfeld, Dornfeld, Bandrów, Jarosław, Józefów, Lwów, Unterwalden, Reichau (Rychnowa)

3. Seniorat wschodni: Gelsendorf, Brygidau (Brygidyn), Stryj, Ugartsthal, Zaleszczyki, Stanisławów

4. Seniorat helwecki (mieszany): Josefsberg (Korośnica), Kołomyja, Königsberg

Największymi zborami były: Lwów (3670 wiernych), Stanisławów (1890 wiernych) i Stryj (1662 wiernych). Najmniejszymi zaś Zaleszczyki (68 wiernych), Raniżów (79 wiernych) i Jarosław (90 wiernych).

Kres istnieniu KEAiHW w Polsce położyła II wojna światowa.

STRUKTURA ORGANIZACYJNA KOŚCIOŁA EWANGELICKIEGO AUGSBURSKIEGO I HELWECKIEGO WYZNANIA PRZED II WOJNĄ ŚWIATOWĄ

(Według: S. Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce Współczesnej, Lublin 1937, s. 276 – 281)

Objaśnienia skrótów:

z. g. – zbór (gmina) główny

f. – filiał

s. k. – stacja kaznodziejska

j. w. – jak wyżej

SENIORAT ZACHODNI

MIEJSCOWOŚĆ	POWIAT
Nowy Sącz (Neu Sandecz) z. g.	Nowy Sącz
Zakopane s. k	Nowy Sącz
Glinik s. k	Nowy Sącz
Krosno s. k	Krosno
Biała z. g.	Biała
Żywiec s. k.	Żywiec
Lipnik f.	Biała
Kraków z. g.	Kraków
Hochenbach z. g.	Mielec
Hyki f.	Mielec
Padew f.	Mielec
Goleszów f.	Mielec
Raniżów (Ranischau) z. g.	Kolbuszowa
Steinau f.	Nisko
Stadło z. g.	Nowy Sącz
Gołkowice Niemieckie f.	Bochnia
Nowy Gawłów (Neu Gawlow) z. g.	Bochnia

SENIORAT ŚRODKOWY (ŚREDNI)

MIEJSCOWOŚĆ	POWIAT
Hartfeld z. g.	Gródek Jagielloński
Nowe Burczyce (Neu Burczyce) f.	Sambor
Nowe Kupnowice (Neu Kupnowice) f.	Rudki
Rottenhau f.	Gródek Jagielloński
Neuhof f.	Gródek Jagielloński
Schumlau (Ożomla Mała) f.	Jaworów
Berdikau f.	Jaworów
Dornfeld z. g.	Lwów
Mikołajewo s. k.	Lwów
Szczerce s. k.	Lwów
Nowe Chrusno (Neu Chrusno) s. k.	Lwów
Reichenbach (Krasów) f.	Lwów
Lindenfeld (Łubiana) f.	Lwów
Falkenstein f.	Lwów
Einsiedel f.	Lwów
Rosenberg (Różankowo) f.	Lwów
Bandrów z. g.	Lisko
Jałowa s. k.	Lisko
Prinzenthal s. k.	Dobromil
Makowa f.	Dobromil
Siegenthal f.	Dobromil
Obersdorf f.	Dobromil
Jarosław (Jaroslau) z. g.	Jarosław
Przemyśl f.	Przemyśl
Józefów z. g.	Radziechów
Stanin f.	Radziechów
Hanunin f.	Radziechów
Mirów f.	Dąbrowa
Romanówka f.	Rudki
Heinrischdorf f.	Rudki
Zboiska f.	Krosno
Sapieżanka f.	Kamionka Strumiłowa
Karolówka f.	Tłumacz
Lwów (Lemberg) z. g.	Lwów
Brody s. k.	Brody
Tołszczów s. k.	Lwów
Schonthal f.	Gródek Jagielloński
Bronisławówka f.	Żółkiew
Theodorshof f.	Żółkiew
Kazimierówka f.	Żółkiew
Kaltwasser (Zimna Woda) f.	Lwów
Weinlengen f.	Lwów
Unterbergen f.	Lwów
Reichau (Rychnowa) z. g.	Cieszanów
Einsingen f.	Rawa Ruska
Smolin Niemiecki f.	Rawa Ruska
Rawa Ruska s. k.	Rawa Ruska
Unterwalden z. g.	Przemyślany
Uszkowice s. k.	Przemyślany
Heinrichshof s. k.	Przemyślany
Dobrzanica f.	Przemyślany

SENIORAT WSCHODNI

MIEJSCOWOŚĆ	POWIAT
Gelsendorf z. g.	Stryj
Bolechów f.	Dolina
Nowe Oleksice f.	Stryj
Brygidau (Brygidyn, Brygielin) z. g.	Stryj
Gassendorf f.	Drohobycz
Nowa Wieś (Neudorf) f.	Drohobycz
Borysław f.	Drohobycz
Stebnik f.	Drohobycz
Drohobycz f.	Drohobycz
Stryj z. g.	Stryj
Grabowiec Stryjski f.	Stryj
Uhersko f.	Stryj
Duliby f.	Stryj
Zawadów f.	Stryj
Ugartsthal z. g.	Kałusz
Dolina – Broczków f.	Dolina
Debelówka f.	Dolina
Engelsberg (Anielówka, Angelówka) f.	Dolina
Landestreu f.	Kałusz
Wygoda f.	Dolina
Broszniów s. k.	Dolina
Zaleszczyki z. g.	Zaleszczyki
Połowce f.	Czortków
Konopkówka f.	Tarnopol
Tarnopol s. k.	Tarnopol
Wierzchowice s. k.	Husiatyń
Peramiłów s. k.	Husiatyń
Stanisławów z. g.	Stanisławów
Horocholina f.	Bohorodczany
Sołotwina f.	Bohorodczany
Nadwórna f.	Nadwórna
Bohorodczany Stare f.	Bohorodczany
Niewoczyn f.	Bohorodczany
Krechowce f.	Stanisławów
Mykietyńce f.	Stanisławów
Kamienna f.	Nadwórna
Połahicze f.	Turka

SENIORAT MIESZANY (HELWECKI)

MIEJSCOWOŚĆ	POWIAT
Josefsberg (Korośnica) z. g.	Drohobycz
Ugartsberg f.	Drohobycz
Krynica f.	Nowy Sącz
Letnia f.	Drohobycz
Horucko s. k.	Drohobycz
Kołomyja – Baginsberg z. g.	Kołomyja
Augustdorf (Augustowo) f.	Śniatyń
Siedliska – Bredtheim f.	Rawa Ruska
Konstantynówka f.	Żółkiew
Mikulsdorf (Mikuliczyn) f.	-
Mogila f.	-
Nowa Wieś (Neudorf) f.	-
Sitanerówka f.	-
Sewerynówka f.	Kołomyja
Sławce f.	-
Königsberg f.	Łańcut
Leżajsk s. k.	Łańcut

Do Spisu Treści

Zawartość

Treścią ksiąg są wpisy metrykalne urodzeń, małżeństw i zgonów oraz charakterystyczne dla wyznania ewangelickiego, księgi konfirmacji. Umieszczano w nich dane dotyczące zamieszkania, imię i nazwisko konfirmanta, rok urodzenia (osoby konfirmowane miały 13-14 lat) oraz imiona i nazwisko rodziców wraz z panieńskim nazwiskiem matki. Ponadto w księgach spotyka się adnotacje dotyczące statystyki zboru oraz różnego rodzaju dyspensy i zaświadczenia dla konkretnych osób.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest zmikrofilmowany; akta posiadają także skany dostępne przy elektronicznej wersji inwentarza.

Księgi metrykalne udostępniane są w postaci mikrofilmów lub skanów.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg urodzeń od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat oraz ksiąg ślubów i zgonów od których zamknięcia nie minęło 80 lat [Ustawa z 28 listopada 2014 r. - "Prawo o aktach stanu cywilnego". Dz. U., poz. 1741].

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Księgi z gmin tego wyznania przechowują także następujące instytucje:

1. Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 WARSZAWA

Księgi metrykalne gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania.

2. Archiwum Państwowe w Przemyślu, ul. J. Lelewela 4, 37-700 PRZEMYŚL

Akta senioratu środkowego z l. 1893-1936, 82 j. a.;

Akta senioratu zachodniego z l. 1919-1930, 6 j. a.;

Akta gmin Ranischau (Raniżów) z l. 1789-1913, 29 j. a., i Przemyśl z l. 1921-1939, 2 j. a.).

3. Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie, Plac Soborny 3a, 79000 LWÓW

W zespole (fondzie) nr 427 - "Gmina ewangelicka Lwów" (1678-1939) znajdują się akta dotyczące KEAiHW (nie tylko ze Lwowa) w tym księgi metrykalne.

Do Spisu Treści

Hasła

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Księgi metrykalne Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania od 1849 r. prowadzone były przez pastorów obu konfesji, wcześniej obowiązywało prawo, na mocy którego księgi wszystkich wyznań prowadzili księża katoliccy. Patent cesarza Józefa II z 20 II 1784 r. nadał księgom metrykalnym moc dokumentu publicznego i wszelkie przepisy dotyczące ich prowadzenia wydawał odtąd rząd austriacki. Pastor otrzymał kompetencje urzędnika stanu cywilnego. Na mocy dekretu połączone zostały zapisy aktów stanu cywilnego (narodziny, małżeństwa, zgony) z odpowiednimi obrzędami religijnymi (chrzty, śluby, pogrzeby). W 1787 r. dodano jeszcze rozporządzenie, aby w przypadku małżeństw osób różnych wyznań zamieszczano stosowne wpisy w księgach obu wyznań. Księgi prowadzone były w dwóch egzemplarzach. Pierwszy pozostawał w kancelarii zboru, drugi, po potwierdzeniu w senioracie, przekazywano do superintendentury. Księgę pozostającą w zborze dodatkowo uwierzytelniano, przesznurowując jedwabnym sznurkiem w barwach cesarstwa (w II Rzeczypospolitej biało-czerwonym) z pieczęcią lakową właściwego starostwa i adnotacją o ważności księgi i ilości kart. Wojenne i powojenne losy ksiąg KEAiHW nie są do końca jasne. Na wielu księgach znajdują się pieczęcie informujące, że przechowywano je w Centralnym Archiwum Ewangelickim dla kościelnej prowincji Śląsk we Wrocławiu i tam w lipcu 1940 r. zostały zmikrofilmowane. Gdzie znajdowały się do końca wojny i jak trafiły do USC Warszawa Śródmieście nie wiadomo. Pierwszą partię ksiąg ewangelickich (144 księgi) AGAD przejął z ww USC w 1964 r. (sygnatury urzędu podane są w rubryce "dawne sygn." na pierwszym miejscu). Zostały one roboczo zewidencjonowane w 1967 r. Połączono wówczas księgi gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania i księgi z ewangelicko-augsburskich gmin Neudorf (Mościce) i Rożyszcze.

Jak cytować?

AGAD, Ks. Metr. KEAiHW

Opracowanie

Jak wyżej wspomniano, 144 księgi metrykalne wyznań ewangelickich zostały uporządkowane roboczo w AGAD w 1967 r. przez W. Maciejewską. Przy następnych dopływach utrzymano zasadę łącznej ewidencji, stosując układ alfabetyczno - numerowy. Poniższy inwentarz obejmuje wyłącznie księgi gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania. Jego układ w dużej mierze opiera się na przedstawionym powyżej podziale administracyjnym kościoła w okresie międzywojennym. Zestawień tego rodzaju z XIX w. brak w opracowaniach. Nie jest dokładnie wiadomo, kiedy utworzony został czwarty seniorat i jak dalece zmieniło to przynależność zborów i filiałów. Utrudniło to rozdział ksiąg w senioratach wschodnim i helweckim (na przykład część filiałów gminy Ugartsthal przeszła do gminy Kołomyja), w takich przypadkach wskazówką były zapiski wizytacyjne i pieczęcie na aktach. Księgi z filiałów zostały przypisane, w miarę możliwości, gminom, do których należały w czasie dokonywania wpisów. Zdarzało się, że duże filiały podnoszone były do rangi gminy, co również zakłócało podział (na przykład powstanie gminy Unterwalden i “odebranie” części filiałów gminie Lwów).

Na początku inwentarza umieszczone zostały, najliczniej zachowane, księgi senioratu środkowego, dalej wschodniego, zachodniego i mieszanego (helweckiego). W obrębie senioratu występuje podział na gminy i ich filiały. Księgi ułożone są w kolejności: urodzenia, śluby, zgony. Dopływy zakłóciły układ akt w zespole. Księgi metrykalne przekazane do archiwum w latach 2004, 2006 oraz 2011-2024 (nr 239-426) zinwentaryzowała Dorota Lewandowska. W wersji elektronicznej inwentarza, księgi przekazane do AGAD w latach 2011-2024 zostały dołączone do wcześniej zewidencjonowanych serii ksiąg tej samej gminy. Inwentarz zawiera opisy 394 j.a.; w rzeczywistości w skład zespołu wchodzi 425 ksiąg, gdyż jednostka nr 200 przeniesiona została do zespołu: Akta gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania (zespół nr 427).

W ww. zespole wśród dokumentów gmin i Superintendentury znajdują się również kopie, przekazywane zgodnie z procedurą przez gminy. Często nie są to księgi, a zestawienia urodzonych, zaślubionych, zmarłych i konfirmantów. Do wykazów najczęściej dołączona jest różnego typu korespondencja. Wspomniane wykazy pochodzą z lat 1806-1910 (zob. inwentarz zespołu: Akta gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania).

Przewidywane dopływy

Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 WARSZAWA, przekazuje do AGAD sukcesywnie księgi z gmin ewangelicko-augsburskiego i helweckiego wyznania zgodnie z wymienioną wyżej ustawą.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, opr. zb. pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008.

Dziennik Ustaw: 2014 r., poz. 1741

Zbiór ustaw i rozporządzeń administracyjnych. Red. J. Piwocki, Lwów 1901, t. III, s. 6-14, 188-192, 192-229

Alabrudzińska E., Kościoły ewangelickie na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej, Toruń 1999

Bartel O., Protestantyzm w Polsce, Warszawa 1963

Bursche E., Wstęp informacyjny o istniejących w Rzeczypospolitej Polskiej kościołach ewangelickich, "Rocznik Ewangelicki", 1925 s. 17-67

Gastpary W., [ Dzieje protestantyzmu w Polsce, t. II ] Protestantyzm w Polsce w dobie dwóch wojen światowych, cz. I 1914-1939, Warszawa 1978

Giewartowski T., Kościoły ewangelickie w Polsce z uwagi na ich właściwości ustrojowe i narodowe, "Strażnica Zachodnia", R. 12/1933 s. 130-171

Glass J., Stan prawny kościoła ewangelickiego w b. Królestwie Polskim i na terenach wschodnich, "Rocznik Ewangelicki", 1925

Grelewski S., Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937

Historia Kościoła w Polsce. Red. B. Kumor, Z. Obertyński, Poznań-Warszawa 1979, t. II, cz. l i 2

Kumor B., Przepisy państwowe i kościelne dotyczące metryk kościelnych. "Przeszłość Demograficzna Polski", t. 7/1975

Landenbergier E., Kościół Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce, "Rocznik Ewangelicki", 1925, s. 187-192

Lempp W., Die evangelische Kirche A. u. H. B. in Kleinpolen (Galizien), "Auslanddeutschtum und evangelische Kirche", Jahrg. 1934, München

Sawicki J., Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w państwie polskim, Warszawa 1937

Statystyka ewangelików. Stan na 1931 r., "Głos Ewangelicki", 17/1936, s. 6-7

Szulc S., Statystyka ewangelików w Polsce według spisu ludności z dnia 30 IX 1925 i innych źródeł, "Rocznik Ewangelicki", 1925, s. 303-311

Do Spisu Treści

INWENTARZ