SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Układ

Udostępnianie

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Inne inwentarze

Bibliografia

Zawartość

Księgi miejskie Starej Warszawy 1427-1796

Księgi miejskie Starej Warszawy, 1427–1796

Inwentarz zespołu PL, 1/97

Opracowanie M. Witecka

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Nie zachował się właściwy przywilej lokacyjny nadający Warszawie prawo chełmińskie. Wiadomo jednak z innych przekazów, że Stara Warszawa posiadała status miasta już w pierwszej poł. XIV w., a stosowane w niej prawo określano jako chełmińskie. W 1408 r. Janusz I wystawił dokument sprzedaży wójtostwa warszawskiego Piotrowi Pielgrzymowi, na mocy którego nastąpiło również wydzielenie spod kompetencji wójta warszawskiego Nowego Miasta i utworzenie z niego odrębnej organizacji miejskiej. W 1413 r. ten sam książę potwierdził i rozszerzył prawa miejskie (chełmińskie) Warszawy.

Warszawa do końca XVIII w. nie stanowiła jednolitej całości pod względem organizacyjnym, gdyż składały się na nią dwa istniejące obok siebie miasta królewskie: Stara Warszawa i Nowa Warszawa oraz kilkanaście tzw. jurydyk, tj. miasteczek lub dużych posesji prywatnych (należących do duchowieństwa i szlachty), które powstawały od poł. XVI w. na podmiejskich gruntach, nie podlegających jurysdykcji miejskiej. Organizacja miejska Starej Warszawy nie odbiegała w założeniach podstawowych od organizacji innych miast osadzonych na prawie chełmińskim; zaczerpnęła prawdopodobnie gotowe formy ustroju miejskiego z Torunia, leżącego na terenie władztwa zakonu krzyżackiego, do którego już z końcem XIV w. zwracała się po ortyle.

Do Spisu Treści

Zawartość

Materiał źródłowy dot. miasta Starej Warszawy pod względem formalnym można podzielić na dwie grupy: dokumenty pergaminowe i papierowe (544 dok. z l. 1376–1796) oraz księgi i akta. Odnośnie do dok. perg. — znajdują się tu przywileje książęce i królewskie ważne przy badaniu ustroju i rozwoju organizacji władz miejskich, a także ustawodawstwa regulującego życie handlowe oraz kształtującego formy społeczno-kulturalne miasta. Wśród dok. pap. przeważają mandaty, uniwersały oraz inne dokumenty dot. spraw gospodarczych i finansowych. Wśród ksiąg Starej Warszawy główną grupę ksiąg miejskich stanowią księgi wójtowsko-ławnicze (acta advocatia et scabinalia) w liczbie 23, które się zachowały od 1427 r. (1427–1649, 1731–1787). Jednak prawdopodobnie zaczęto je prowadzić od 1409 r., za czym przemawia inw. tych ksiąg, sporządzony przez metrykanta Stefana Hankiewicza w XVII w. Pierwsza seria ks. miejskich Starej Warszawy zawiera sprawy sporne i kryminalne, rozpatrywane przed sądem ławniczym. Materiał ten daje możliwość poznania procedury sądów miejskich oraz warunków bytu materialnego i obyczajowości mieszkańców Warszawy. Drugą grupę stanowią księgi rady miejskiej (acta officii consularis) w liczbie 92, z l. 1443–1796 (niektóre z nich są przechowywane w zespole Warszawa Ekonomiczne). Są to: akta Rady (acta officci consularis) z l. 1474–1796; księgi uchwał „publika” z l. 1669–1794; księgi alba civila czyli wpisy do ksiąg obywatelstwa z l. 1453–1472, 1497–1665, 1719–1812; opisy posesji i gruntów Starej Warszawy z 1790 r. oraz księgi związane z innymi czynnościami Starej Warszawy, m.in. diariusz czynności delegacji miasta na sejm ekstraordynaryjny w Grodnie w 1793 r. Księgi te, obok spraw sądowych, zawierają uchwały rady, jej zarządzenia i ustawy, pozwalają badać rozległy zakres działalności administracyjnej rady. Do tej grupy zalicza się także akta powstałe w wyniku pośredniej działalności rady jako księgi wpisów do prawa miejskiego, kopiariusze przywilejów miasta i uchwał miejskich oraz księgi: konfraterni kupieckiej, testamentów i inne. Odrębną grupę stanowią księgi protokołów tzw. publik, tj. ogólnych zebrań „pospólstwa” miejskiego, zwoływanych przez radę pod przewodnictwem burmistrza. Księgi rady zawierają też materiał do dziejów gosp. finansowej miasta, ponieważ do „publik” należała decyzja w sprawie podatków miejskich.

Do Spisu Treści

Układ

W kolejności sygnatur.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest częściowo zmikrofilmowany.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

1. AGAD, zespół nr 1: Zbiór dokumentów pergaminowych.

2. AGAD, zespół nr 2: Zbiór dokumentów papierowych.

3. AGAD, zespół nr 99: Warszawa — Ekonomiczne.

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania

W związku z powołaniem w 1792 r. jednego organizmu miejskiego, dokumenty i księgi miejskie (Starej i Nowej Warszawy oraz poszczególnych jurydyk) zaczęto gromadzić w jednym, powołanym w tym celu Archiwum Generalnym m. Warszawy. Jednak jeszcze w tym samym roku powrócono do dawnej organizacji miasta i zlikwidowano archiwum. W 1794 r. magistrat ponownie powołał je do życia. W następnym roku władze miejskie poleciły sporządzenie sumariusza wszystkich zebranych akt miasta i jurydyk. W okresie Księstwa Warszawskiego, na mocy decyzji ministra sprawiedliwości z 1810 r., archiwalia miasta Warszawy miały zostać przekazane do powołanego (dwa lata wcześniej) Archiwum Ogólnego Krajowego w Warszawie. Nie wszystkie jednak akta Warszawy (gdyż zaledwie ok. 1500 woluminów) trafiły do archiwum. Dopiero w 1893 r. przekazano kolejną partię dokumentów oraz ksiąg i akt miejskich. Dokumenty z tego dopływu włączono do zbioru dok. pergaminowych, a akta określono ogólną nazwą Miasto Warszawa — Ekonomiczne. W tym ostatnim dziale umieszczono również księgi związane z Warszawą, ale nie pochodzące z kancelarii miejskiej, jak m.in. akta Komisji Boni Ordinis Warszawskiej, Urzędu Marszałkowskiego Koronnego.

Stan zachowania akt Starej i Nowej Warszawy.

Zbiór dok. perg. i pap. zachował się w liczbie ponad 700 egz. Natomiast z ksiąg i akt, które do 1944 r. liczyły 2325 jednostek, zachowało się po powstaniu warszawskim zaledwie 251 ksiąg, co stanowiło ok. 10% historycznego zasobu.

Jak cytować?

AGAD, SW

Opracowanie

Opracowała M. Witecka na podstawie Monumenta iuris ... t. 1.

Do Spisu Treści

Inne inwentarze

Monumenta iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi. Manuscriptorum quae in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur tabulae analyticae; t. 1, Libri privilegiorum et sententiarium in regni Poloniae cancellaria perscripti actorumque fasciculi in alias quibusdam subselliis compositi, s. XV–XVIII, t. 1, Warszawa 1912, s. 270–276.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Album Civium Civitatis Antiquae Varsoviae. Księga przyjęć do prawa miejskiego Starej Warszawy 1506–1586 , oprac. A. Bartoszewicz, Warszawa 2000.

Grabowski J., Księgi miejskie Nowej Warszawy [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, opr. zb. pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008, s. 183-186.

Górski Z., Inwentarz ksiąg miejskich miasta Starej Warszawy z lat 1670–1672, opracowany przez Stefana Hankiewicza, „Teki Archiwalne”, t. 18, 1981, s. 43–64.

Górski Z., Ze studiów nad kancelarią miejską Starej Warszawy, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Historia XIX, Toruń 1984, s. 117–123.

Kazimierski J., Zarys historii archiwum miejskiego Warszawy 1643–1951, „Archeion”, t. 46, 1967, s. 65–81.

Księgi ławnicze miasta Starej Warszawy z XV w., t. 1, Księga nr 525 z lat 1427–1453, wyd. S. Ehrenkreutz, Pomniki Prawa Warszawskiego Archiwum Głównego, t. 3, Warszawa 1916.

Księga radziecka miasta Starej Warszawy, t. 1 (1447–1527), wyd. A. Wolff, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963.

Księgi ławnicze Starej Warszawy z lat 1453-1535, redakcja naukowa A. Bartoszewicz, Warszawa 2020.

Maciejewska W., Archiwum miasta Warszawy, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie. I. Archiwa dawnej Rzeczypospolitej, pod. red. J. Karwasińskiej, t. 1, s. 193–198.

Przywileje królewskiego stołecznego miasta Starej Warszawy 1376–1772, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1913.

Sędek M., Archiwum miasta Warszawy, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie, oprac. zbior. pod red. T. Zielińskiej, Warszawa 1992, s. 59.

Wolff A., Akta partykularne przedrozbiorowe Archiwum Głównego 1381–1835, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stebelski, Warszawa 1957, s. 175–221.

Do Spisu Treści

Zawartość