SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy - Dzieje Kościoła Greckokatolickiego

Zawartość

Udostępnianie

Hasło

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Księgi metrykalne parafii wyznania greckokatolickiego 1728-1943

Księgi metrykalne parafii wyznania greckokatolickiego z archidiecezji lwowskiej, diecezji przemyskiej i stanisławowskiej z lat 1728-1943

Inwentarz zespołu PL, 1 298

Opracowały: Małgorzata Kośka i Monika Michalska

Dzieje aktotwórcy - Dzieje Kościoła Greckokatolickiego

Kościół greckokatolicki w Rzeczpospolitej powstał na podstawie bulli papieża Klemensa VIII Magnus Dominus et laudabilis nimis wydanej 23 XII 1595 r. Stanowiła ona uwieńczenie kilkudziesięcioletnich starań o połączenie prawosławia i religii rzymskokatolickiej. W Polsce zarówno kolejni królowie (Stefan Batory, Zygmunt III Waza) jak i episkopat rzymskokatolicki odnosili się do planów unijnych z dużym sceptycyzmem. Wyjątek stanowili: biskup łucki Bernard Maciejowski, arcybiskup lwowski Jan Dymitr Solikowski i biskup wileński Jerzy Radziwiłł. Pomyślnym dla unii było mianowanie w 1593 r. na prawosławnego biskupa włodzimierskiego Adama (przyjął potem imię Hipacy) Pocieja. Włączył się on do rokowań, w których ze strony Cerkwi brał już udział biskup łucki Cyryl Terlecki, a ze strony Kościoła łacińskiego biskup Bernard Maciejowski. Pod koniec 1595 r. Cyryl Terlecki i Hipacy Pociej udali się do Rzymu. Papieżowi złożyli katolickie wyznanie wiary. W następstwie rokowań zawarta została unia, którą potwierdził papież we wspomnianej bulli. Ogłoszono ją uroczyście na synodzie w Brześciu w październiku 1595 r. Biskupi ruscy, skłonni do połączenia z Kościołem katolickim, uznali zwierzchnictwo papieża. Z prawosławia pozostały w nowym Kościele obrządek wschodni, kalendarz juliański i niezależna hierarchia duchowna. Mimo oporów część duchowieństwa ruskiego Kościół greckokatolicki zorganizowano w diecezji kijowskiej, podniesionej do rangi metropolii greckokatolickiej, oraz w diecezjach: połockiej, pińskiej, włodzimierskiej i chełmskiej. w 1691 r. przyjęła unię diecezja przemyska, w 1700 r. diecezja lwowska, a w 1702 r. diecezja łucka.

W wyniku trzech rozbiorów terytorium, na którym żyli grekokatolicy, zostało podzielone między Rosję a Austrię. Na mocy dekretu cesarzowej Katarzyny II z 19 X 1795 r. utrzymano w Rosji jedynie diecezję połocką, natomiast pozostałe, to jest metropolię kijowską, diecezje pińską, łucką i włodzimierską zlikwidowano. Dwie ostatnie przywrócono bullą papieża Piusa VI w 1798 r. W 1839 r. unici z diecezji łuckiej, połockiej i włodzimierskiej powrócili do prawosławia. W Królestwie Polskim unię zlikwidowano w 1875 r. Austria, zagarniając ziemie południowo-wschodniej Rzeczypospolitej, zajęła całą diecezję przemyską (31 dekanatów, 1253 parafie, ok. 630 000 wiernych) i większą część diecezji lwowskiej (53 dekanaty, 1694 parafie, ok. 750 000 wiernych). W zaborze austriackim znalazły się także parafie z diecezji chełmskiej (369) oficjałat chełmski i bełzki oraz parafie z diecezji łuckiej (116). Ważnym wydarzeniem dla kościoła greckokatolickiego w zaborze austriackim była odbudowa struktury metropolitalnej. W 1808 r. utworzono metropolię halicką z siedzibą we Lwowie. W XIX w. skład metropolii halicko-lwowskiej dwukrotnie ulegał zmianom.

Na prośbę rządu Królestwa Polskiego diecezja chełmska została w 1830 r. wyłączona z metropolii i poddana bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, natomiast w 1850 r. nieformalnie utworzona została diecezja stanisławowska. Jej obszar wydzielono z diecezji lwowskiej. Oficjalnie ustanowił ją bullą De universo dominico grege papież Leon XIII w 1885 r.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości organizacja Kościoła greckokatolickiego pozostała bez zmian (metropolia we Lwowie i diecezje w Przemyślu i Stanisławowie); jedyną zmianą było utworzenie w 1934 r., na wniosek rządu polskiego, osobnej administracji apostolskiej dla Łemkowszczyzny. W jej skład weszło dziewięć zachodnich dekanatów diecezji przemyskiej (w 1938 r. było to 121 parafii).

Siedzibą administratora był Rymanów-Zdrój, następnie Sanok.

W przededniu wybuchu II wojny światowej archidiecezja lwowska podzielona była na 54 dekanaty, diecezja przemyska na 45, a w stanisławowskiej było 20 dekanatów. Kościół greckokatolicki w Polsce miał, według różnych źródeł, od 3,5 do 3,8 milionów wyznawców, skupionych w przeszło dwóch tysiącach parafii na terenie województw: lwowskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego i część krakowskiego. W 1787 r. władze austriackie przeprowadziły reorganizację sieci parafialnej. Zlikwidowano wówczas wiele małych parafii. Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX w. została przeprowadzona kolejna regulacja, po której pozostało około 1300 cerkwi w miejscowościach, które przestały być parafiami. Parafii obrządku wschodniego było nadal znacznie więcej niż obrządku łacińskiego.

Księgi metrykalne parafii wyznania greckokatolickiego prowadzone były według reguł obowiązujących w Kościele katolickim, którego częścią byli wyznawcy obrządku greckiego.

Metryki sporządzano na takich samych formularzach, często posługę sprawował ksiądz rzymskokatolicki.

W myśl patentu cesarza Józefa II z 20 II 1784 r. księgi metrykalne wyznania greckokatolickiego w zaborze austriackim miały być prowadzone w języku łacińskim. Mimo licznych protestów duchowych unickich, żądających wprowadzenia do ksiąg języka ukraińskiego, zalecanie to zostało potwierdzone dekretem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 16 IX 1875 r. W księgach z okresu międzywojennego dominuje język ukraiński.

Do Spisu Treści

Zawartość

Księgi metrykalne przechowywane w AGAD pochodzą z dwustu trzydziestu dwóch parafii diecezji przemyskiej, pięćdziesięciu czterech parafii archidiecezji lwowskiej i jedenastu parafii diecezji stanisławowskiej. Są to księgi urodzeń, ślubów i zgonów (w przypadku najstarszych ksiąg są to księgi chrztów, ślubów i pogrzebów). W trakcie porządkowania zespołu zostało z niego wyłączonych 39 jednostek. Są to w przewadze księgi zapowiedzi i księgi czynności urzędów parafialnych różnych parafii. Zgodnie z przyjętą w AGAD zasadą rozdziału ksiąg od akt parafialnych został utworzony z nich odrębny zespół. W nielicznych zachowanych w AGAD księgach, głównie XVIII – wiecznych oprócz wpisów metrykalnych znajdują się także inne materiały np. spisy parafian i wykazy obciążeń na rzecz kościoła (sygn. 379), czy też pytania do egzaminu na proboszcza i wykazy ofiarodawców na potrzeby kościoła (sygn. 372).

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat [Prawo o aktach stanu cywilnego z dnia 29.09.1986 (z późn. zm.), Dz. U. nr 161 (2004), poz. 1688, art. 25; Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie szczegółowych zasad sporządzania aktów stanu cywilnego .... z dnia 26.10.1998 (z późn. zm.), Dz. U. nr 92 (1999), poz. 1058, par. 28].

Jednostek archiwalnych nie rozdziela się!

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Księgi metrykalne Kościoła greckokatolickiego znajdują się również w archiwach państwowych w Przemyślu i Lublinie (są to księgi z terenów które po zakończeniu II wojny światowej pozostały w granicach Polski).

Bogaty zbiór ksiąg metrykalnych wyznania greckokatolickiego znajduje się w Centralnym Historycznym Archiwum Państwowym Ukrainy we Lwowie. Według informacji z 1995 r. jest to zespół liczący 7409 ksiąg w układzie alfabetycznym.

Księgi greckokatolickie z XX wieku przechowywane są również w archiwum ZAGS – Zapis Aktiw Gromadianskogo Stanu (odpowiednik naszego USC) we Lwowie.

Ponadto w AGAD przechowywane są inne materiały dotyczące działalności Kościoła greckokatolickiego. W zespole C. K. Ministerstwo Wyznań i Oświaty znajdują się akta kapituły greckokatolickiej we Lwowie z lat 1880 – 1918, akta kapituły w Przemyślu z lat 1806 – 1926, sprawy gospodarcze, dokumenty tyczące się zapomóg, uposażenia księży w parafiach w układzie alfabetycznym.

Akta parafii wyznania greckokatolickiego, AGAD

Do Spisu Treści

Hasło

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Księgi metrykalne w Kościele Greckokatolickim prowadzone były w dwóch egzemplarzach. Jeden pozostawał w parafii, drugi przekazywano do archiwum diecezjalnego.

W okresie międzywojennym księgi z diecezji przemyskiej były przechowywane w Archiwum Diecezjalnym obrządku greckiego w Przemyślu, o czym świadczą zachowane pieczęcie. Na księgach z archidiecezji lwowskiej i diecezji stanisławowskiej nie zachowały się żadne znaki własnościowe z poprzednich miejsc przechowywania. Należy przyjąć, że znajdowały się w archiwach we Lwowie i Stanisławowie.

Po zakończeniu II wojny światowej w 1946 roku Archiwum Główne Akt Dawnych przejęło na przechowanie 13 ton (sic!) akt byłego biskupstwa greckokatolickiego w Przemyślu. W obliczu żądań wysuwanych przez Związek Radziecki odnośnie zwrotu archiwaliów z terenów Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej Ministerstwo Administracji Publicznej nakazało opracowanie akt i przekazanie sobie spisów materiałów wytypowanych do zwrotu. W AGAD wyodrębniono wówczas około 2 ton akt, kwalifikujących się do oddania stronie radzieckiej. W roku 1949 księgi metrykalne z 16 dekanatów byłej diecezji przemyskiej (195 pak) oddano do Archiwum Akt Stanu Cywilnego przy Ministerstwie Administracji Publicznej. W 1950 r. Ministerstwo Administracji Publicznej zostało zlikwidowane, a księgi nie oddane Rosjanom przekazane do archiwum Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście.

W latach 50. 60. XX w. większość materiałów byłego biskupstwa greckokatolickiego została oddana przez AGAD przemyskiemu Archiwum Państwowemu.

Jednak już w 1975 r., według księgi nabytków AGAD, z AP Przemyśl powróciło do Warszawy 320 ksiąg metrykalnych wyznania greckokatolickiego (sprawa ta nie jest jasna, bo na większości ksiąg widnieją numery archiwum USC), a w 1993 r. kolejne 50 ksiąg, w tym najstarsze w zbiorze księgi z I połowy XVIII w. Pozostałe księgi znajdujące się w zespole pochodzą z Archiwum przy Urzędzie Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście.

Zgodnie z najnowszym rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 1998 r. (Dz. U. Nr 136, poz. 884) do ustawy o aktach stanu cywilnego z 1986 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 180 wraz ze zmianami) Archiwum Główne Akt Dawnych jest miejscem przechowywania ksiąg z obszaru, który na mocy umowy z 16 VIII 1945 o polsko - radzieckiej granicy państwowej pozostał w granicach ZSRR, a od których zamknięcia minęło 100 lat.

Jak cytować?

AGAD, Ks. metr. gr. kat.

Opracowanie

Księgi metrykalne przyjęte do AGAD w 1975 r. z Przemyśla zostały zewidencjonowane na kartach inwentarzowych. Księgi podzielono według dekanatów (które ułożono alfabetycznie) a w obrębie dekanatów ułożono alfabetycznie według nazwy parafii.

Przy ewidencjonowaniu kolejnych dopływów zrezygnowano z tego układu na rzecz alfabetycznego według nazwy parafii.

W trakcie obecnej reinwentaryzacji zespołu wyłączono zeń akta parafialne, natomiast fragmenty ksiąg różnych parafii zostały złączone na końcu zespołu w jednostki, według diecezji. Pozwoliło to zlikwidować samodzielne jednostki, liczące niekiedy 1-2 strony, a ilość jednostek w zespole zmniejszyła się z 482 do 417. Składki w obrębie jednostek zostały ułożone chronologicznie, co pozwoliło na dokładne ustalenie datacji jednostek w stosunku do danej parafii czy filiałów. W inwentarzu przy opisie jednostki zostały podane daty skrajne dokumentów w niej zawartych, natomiast wszystkie roczniki z których pochodzą zapisy metrykalne dla parafii i filiałów zostały wymienione w rozbudowanym indeksie geograficzno - chronologicznym.

Nazwy parafii i filiałów zostały podane w brzmieniu ustalonym przez ”Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej” z 1933-1934 r. pod red. T. Bystrzyckiego.

Przy ustalaniu przynależności dekanatalnej przyjęto zasadę podawania dekanatu, do którego należała parafia przed wybuchem II wojny światowej.

Dwukrotna „duża” reforma sieci parafialnej greckokatolickiej i liczne lokalne zmiany sprawiły, że wiele miejscowości zarówno utraciło status parafii jak i go zyskało.

Nie zawsze udało się sprecyzować ten moment, toteż zdarza się, że w inwentarzu jedna miejscowość występuje i jako filiał (filia)i jako parafia.

Prace nad reinwentaryzacją zespołu początkowo prowadzili mgr Monika Michalska i mgr Konrad Kostka (po kierunkiem mgr Małgorzaty Kośki), którzy porządkowali składki w obrębie jednostek, przygotowywali nowe robocze karty inwentarzowe i wprowadzali dane do komputera. Od 2002 r. prace te kontynuowała samodzielnie mgr M. Michalska, która jest autorką ostatecznej wersji inwentarza.

Przewidywane dopływy

"Archiwum Zabużańskie" Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście przekazuje do AGAD sukcesywnie księgi, od których zamknięcia upłynęło 100 lat.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Schematyzmy Kościoła greckokatolickiego z archidiecezji lwowskiej, diecezji przemyskiej i stanisławowskiej z różnych lat;

A. Chodkiewicz, Zarys historii Kościoła greckokatolickiego [w:] Chrześcijanin w świecie, 1984, nr 133

D. Lewandowska, M. Kośka, Księgi metrykalne z terenów tzw. zabużańskich – wyznania rzymskokatolickiego, greckokatolickiego, prawosławnego, ewangelicko-augsburskiego, mojżeszowego [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych. Przewodnik po zasobie. Tom II. Epoka porozbiorowa, red. F. Ramotowska, Warszawa 1998 (księgi greckokatolickie s. 611–613, 630-638)

M. Kośka, D. Lewandowska, Księgi metrykalne różnych wyznań w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych [w:] Przeszłość Demograficzna Polski, t. 20

T. Śliwa, Kościół grecko-katolicki w Polsce w latach 1918-1939 [w:] Kościół w II Rzeczypospolitej, Lublin 1980

Do Spisu Treści

INWENTARZ