SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Udostępnianie

Hasło

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

AKTA GMIN MOJŻESZOWYCH Z TERENÓW MAŁOPOLSKI WSCHODNIEJ 1838-1942

Inwentarz zespołu PL, 1 424

Opracował Sławomir Postek

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

W wyniku pierwszego rozbioru Polski (1772 r.) Cesarstwo Austriackie wchłonęło w swoje granice województwo ruskie oraz cześć województw: bełskiego, podolskiego, lubelskiego, sandomierskiego i krakowskiego, czyli tzw. Galicję Wschodnią lub Starą. Władze austriackie nadały tym ziemiom nazwę „Królestwa Galicji i Lodomerii”. Po III rozbiorze Polski w 1795 r. nowo przyłączone do Austrii ziemie polskie nazwano Nową Galicją. W 1803 r. z całości ziem polskich włączonych do Austrii utworzono jedną prowincję.

Patent tolerancyjny Józefa II (7 V 1789 r.) podzielił ludność żydowską Galicji między 141 gmin wyznaniowych oraz ustalił ogólne zasady ich organizacji, które później zostały potwierdzone i rozszerzone ustawą cesarską (21 III 1890 r.). Ostatecznego podziału dokonano na mocy rozporządzenia c. k. Ministerstwa Wyznań i Oświaty z 2 IV 1891 r. W Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim funkcjonowały odtąd 252 izraelickie gminy wyznaniowe, z czego w Galicji Wschodniej było ich 160. Taka organizacja gmin mojżeszowych w Galicji utrzymała się przez cały okres zaborów. Po odzyskaniu niepodległości gminy izraelickie weszły w skład Żydowskiego Związku Religijnego utworzonego 1 XII 1916 r., a zalegalizowanego dekretem naczelnika Państwa (7 II 1919 r.). Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 14 X 1927 rozciągnęło moc obowiązującą tego dekretu na województwa dawnej Galicji: krakowskie, lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie. Konstytucja marcowa z 1921 r. zagwarantowała gminom żydowskim zrzeszonym w związku prawo rządzenia się uznanymi przez państwo własnymi ustawami, które w dużej mierze oparte były na XIX-wiecznych statutach. Obowiązujące zasady funkcjonowania gminy nie uległy zmianie aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Izraelicka gmina mojżeszowa w Galicji stanowiła podstawę regulacji stosunków prawnych żydowskiej społeczności religijnej z władzami zwierzchnimi oraz ludnością innych wyznań. Członków gminy wyznaniowej łączyła wspólnota religijna, wspólne cele i interesy, prawa i obowiązki wobec władz państwowych. Członkowie gminy byli także obywatelami miejscowej jednostki terytorialnej (cyrkułu), powstałej w wyniku podziału administracyjnego kraju i w związku z tym zostali zrównani w prawach i obowiązkach z pozostałymi jej mieszkańcami. Przynależność do gminy wyznaniowej była obowiązkowa. W myśl patentu z 7 V 1789 r. sprawami każdej gminy kierował zarząd złożony z trzech przełożonych (we Lwowie i Brodach po 7), wybieranych raz na 3 lata. Prawo wyborcze przysługiwało początkowo tylko bogatym Żydom (zasady te zostały zmienione na przełomie XIX i XX w., gdzie określono szczegółowo osoby którym przysługiwało bierne i czynne prawo wyborcze) . W sprawach politycznych galicyjskie gminy wyznaniowe podlegały władzom krajowym, a w sprawach sądowych jurysdykcji zwykłych sądów państwowych (do 1789 r. władza sądowa spoczywała w rękach kahałów i rabinów). W każdej gminie musiał urzędować przynajmniej jeden rabin, do którego należało prowadzenie metryk, nadzorowanie szkolnictwa oraz kontrola koszerników gminnych. Kandydat na stanowisko rabina obowiązany był przedstawić świadectwo ogólnego wykształcenia, a jego wybór był zatwierdzany przez władzę państwową. Rabinowi powierzono prowadzenie ksiąg metrykalnych gminy mojżeszowej, a rozporządzeniem z 10 VII 1868 r. postanowiono ostatecznie, ze metryki te mają moc prawną i uchylono kontrolę ksiąg przez księży katolickich. Zasada prowadzenia ksiąg metrykalnych przez rabinów została zniesiona rozporządzeniem c. k. Ministra Spraw Wewnętrznych z 15 III 1875 r. Funkcję tę powierzono specjalnym urzędnikom podlegającym kontroli administracyjnej.

Działalność każdej gminy wyznaniowej regulowana była statutem zatwierdzanym przez władze krajowe. Gmina wyznaniowa, stanowiąca terytorialnie zamkniętą całość oraz jednostkę katastralną mogła obejmować jedno miast lub kilka miast i wsi. Jeżeli obszar gminy leżał w więcej niż jednym powiecie politycznym sprawy urzędowe załatwiała władza krajowa (później starostwo), w której okręgu znajdowała się siedziba gminy. Do zwierzchności gminnej można było powoływać tylko członków gminy wyznaniowej, posiadających obywatelstwo austriackie i mających pełnię praw obywatelskich. Władze państwowe musiały być informowane o dokonanym wyborze. Do zadań przełożonych gminy należało reprezentowanie gminy wobec administracji państwowej, obrona praw Żydów, zaspokajanie potrzeb religijnych członków gminy, utrzymywanie synagog, domów modlitw, składanie sprawozdań o stanie gminy, sporządzanie preliminarza potrzeb datków domestykalnych na rok następny, ściąganie podatków, opieka nad biedotą itp. Każda gmina miała obowiązek utrzymać co najmniej jedną bóżnicę, większe gminy – kilka bóżnic. Zarządy wyznaniowe działające w gminach posiadały własne kancelarie zajmujące się gromadzeniem akt związanych z działalnością gminy. Pracami kancelarii kierował przewodniczący wybrany spośród członków przełożeństwa. Jednym z podstawowych zadań kancelarii było sporządzanie protokołów czynności, czyli spraw załatwianych przez gminę wyznaniową (m. in. korespondencji prowadzonej z cyrkułem, dotyczącej np. przesyłania duplikatów metryk).

Politycznym władzom krajowym w Galicji jako instytucjom nadzorczym, przysługiwało prawo zmiany statutu oraz rozwiązywania reprezentacji gminy, o ile jej działalność uznana została za szkodliwą dla porządku publicznego. Najwyższą instancją rozstrzygającą w tych sprawach było c. k. Ministerstwo Wyznań i Oświaty. Ministerstwo to nałożyło na starostwa (reskrypt z 21 I 1897 r.) obowiązek założenia katastru gmin mojżeszowych czyli urzędowego opisu, oceny i klasyfikacji nieruchomości w celu ich opodatkowania. Po odzyskaniu niepodległości gminy żydowskie zrzeszone w Żydowskim Związku Religijnym uzyskały prawo rządzenia się własnymi ustawami uznanymi przez państwo, które, jak wcześniej wspomniano, w dużej mierze oparte były o postanowienia statutów XIX – wiecznych. W gminach działały Rady wyznaniowe, wybierające spośród siebie przełożeństwo. Czynne prawo wyborcze do Rad uzyskali wszyscy członkowie gminy, którzy ukończyli 24 lata i opłacali podatek na cele wyznaniowe. Praktycznie niezmieniony pozostał zakres działania zarządu gminy. Władze państwowe utrzymały prawo nadzoru na żydowską wspólnotą wyznaniową, mogły unieważnić wybory do Rady, rozwiązać przedstawicielstwo gminy; w takiej sytuacji funkcję przełożonego, do czasu wyboru nowych władz sprawował komisarz rządowy powołany przez starostwo powiatowe.

W gminach działali też funkcjonariusze wyznaniowi, którymi mogli być tylko obywatele polscy, zamieszkali w obrębie gminy. Należeli do nich rabini gminni, asesorowie rabinatu, kantorowie, nauczyciele religii. Zobowiązani oni byli spełniać wszelkie rytualne i religijne funkcje, zgodnie z przekazanym im zakresem działania. Przywrócono prawo prowadzenia przez rabina jako urzędnika stanu cywilnego ksiąg metrykalnych, których duplikaty musiały być przesyłane do starostwa powiatowego. Przewodniczący gminy obowiązany był na polecenie państwowego urzędu gminnego prowadzić rejestry ludności zamieszkałej w gminie wyznaniowej. W tym celu przeprowadzane były ankiety, zawierające informacje niezbędne dla sporządzenia takiego rejestru .

Kres działalności żydowskich gmin wyznaniowych na terenie Galicji położyła agresja sowiecka na ziemie polskie (17 IX 1939), w wyniku czego Małopolska Wschodnia znalazła się w granicach ZSRR.

Do Spisu Treści

Zawartość

Zespół tworzą akta 83 gmin wyznaniowych. Najstarszy dokument w zespole z 1838 r. znajduje się w aktach gminy Lwów (sygn. 68), najmłodszy pochodzi z gminy Obertyn (sygn. 75). Jest to pismo Judenratu Horodenki do urzędu metrykalnego w Obertynie z 1942 r. Dokumentację gmin wyznaniowych tworzą głównie świadectwa urodzeń, zapowiedzi, ślubów i zgonów, wystawiane przez kancelarie gminne, wypisy z akt metrykalnych; jest tu także korespondencja ze starostwem, protokoły czynności, księgi zapowiedzi (gminy wyznaniowe Sambor, Śniatyn, Załoźce). Zachowały się również kwestionariusze dla pierwszego zgłoszenia zawodów leczniczych z roku 1941 (gmina wyznaniowa Brody); spisy osób i ankiety dla osób zamieszkałych w gminie (gmina wyznaniowa Korolówka), prowadzone przez Biuro Ewidencji Ruchu Ludności; najróżnorodniejsze akta pochodzą z gminy Tarnopol. Z gminy tej zachowały się 52 j. a., które tworzą akta stanu cywilnego (świadectwa urodzeń, ślubów, zgonów, zapowiedzi), akta dotyczące egzekucji należności stanowiących spadek po Majerze Byku; księgi kontowe miasta Tarnopola; kartoteka osób zamieszkałych w gminie mojżeszowej, protokoły czynności, akta finansowe (bilans, budżet gminy składka gminna, preliminarze wydatków, sprawy podatkowe, zapomogi itp.). Jedyna zachowana w zespole księga rozwodów pochodzi z gminy nie leżącej na terenie Galicji, a w granicach b. zaboru rosyjskiego (gmina mojżeszowa Torczyn na Wołyniu).

Materiały związane z działalnością gmin izraelickich na omawianym terenie znajdują się także w zespole akt: c. k. Ministerstwo Wyznań i Oświaty. Akta dotyczą organizacji gmin, wyborów do zarządu gminnego, składek, datków domestykalnych; są tu też statuty gmin mojżeszowych.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg i akt od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat [Prawo o aktach stanu cywilnego z dnia 29.09.1986 (z późn. zm.), Dz. U. nr 161 (2004), poz. 1688, art. 25; Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie szczegółowych zasad sporządzania aktów stanu cywilnego .... z dnia 26.10.1998 (z późn. zm.), Dz. U. nr 92 (1999), poz. 1058, par. 28].

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa. Reprodukowanie jest możliwe po uzyskaniu zgody Archiwum Głównego Akt Dawnych. W tych sprawach należy kontaktować się z Kierownikiem oddziału informacji i udostępniania AGAD.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

1. "Archiwum Zabużańskie" Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście, ul. Smyczkowa 14, 02-678 WARSZAWA

Do Spisu Treści

Hasło

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Akta gmin mojżeszowych z terenów Małopolski Wschodniej pierwotnie przechowywane były w kancelariach gmin wyznaniowych. Po zakończeniu II wojny światowej szczątki dokumentacji kancelaryjnej żydowskich gmin wyznaniowych różnymi drogami trafiły do Polski. Archiwum Główne Akt Dawnych otrzymało omawiane materiały po II wojnie światowej z Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa – Śródmieście, który przejął księgi metrykalne oraz dokumenty wytworzone przez kancelarie gminne ze zlikwidowanego w 1950 r. Archiwum Akt Stanu Cywilnego przy Ministerstwie Administracji Publicznej. Urząd Stanu Cywilnego w myśl rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych z 14 II 1987 r. ma obowiązek przekazywać do AGAD księgi metrykalne z terenów tzw. zabużańskich po upływie stu lat od daty ich wytworzenia. Wraz z księgami przekazano do AGAD także akta gmin.

Jak cytować?

AGAD, Akta Gm. Wyzn. Moj.

Opracowanie

Akta zostały wstępnie uporządkowane w AGAD w latach 90. Sporządzono do nich tymczasowy spis, który wykazywał wówczas ok. 60 j. a. (2, 5 mb.). Zespół zewidencjonowany był na karcie B. Pełną inwentaryzację zespołu podjęto w 2002 r. Akta ułożone zostały alfabetycznie według nazw gmin. Jednostki posiadają sygnaturę ciągłą w obrębie całego zespołu. Dokumentacji wytworzonej przez poszczególne gminy wyznaniowe nadano układ chronologiczny w obrębie danego typu akt (protokoły czynności, świadectwa urodzeń, zapowiedzi, ślubów i zgonów, księgi kontowe, spisy mieszkańców itp.). Akta luźne dotyczące spraw gminy mojżeszowej ułożono chronologicznie bądź chronologicznie rzeczowo. Znaczną ilość akt dokumentacji wyodrębniono podczas porządkowania tzw. variów i dissolutów Oddziału II, z ksiąg metrykalnych wyznania mojżeszowego oraz akt kancelaryjnych innych wyznań przekazanych przez USC Warszawa – Śródmieście. Stąd znacznie zwiększona liczba jednostek w stosunku do stanu pierwotnego. Akta spaginowano. W inwentarzu uwzględniono przynależność powiatową gmin mojżeszowych w okresie dwudziestolecia międzywojennego (wykorzystano w tym celu Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej pod red. Tadeusza Bystrzyckiego). Opis inwentarzowy zawiera następujące elementy: sygnatura, gmina wyznaniowa, powiat, tytuł, treść, daty, język, liczba stron, opis zewnętrzny, sygnatura dawna, uwagi. W datacji akt stanu cywilnego uwzględniono daty wystawienia zaświadczeń czy odpisów. Ponieważ w trakcie porządkowania akt wyodrębniono także dokumentację gmin leżących obecnie na terenie Polski (m. in.: Lesko (dawniej Lisko), Krynica, Lubaczów, Rymanów) zespołowi nadano nazwę: Akta gmin wyznania mojżeszowego z Małopolski Wschodniej. Do zespołu dołączono również przekazaną z USC – Warszawa Śródmieście księgę rozwodów z izraelickiej gminy Torczyn, z byłego zaboru rosyjskiego (innych ksiąg mojżeszowych z tego terenu AGAD nie posiada).

Przewidywane dopływy

"Archiwum Zabużańskie" Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście przekazuje do AGAD co 2 lata księgi metrykalne, od których zamknięcia upłynęło 100 lat. Być może przekazane zostaną również kolejne akta wytworzone przez kancelarie gmin wyznaniowych.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Zbiór ustaw i rozporządzeń administracyjnych, oprac. J. Piwocki, t. 2-3, Lwów 1900-1901

M. Bałaban, Dzieje Żydów w Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej 1772-1868, Lwów 1914

A. Eisenbach, Z dziejów ludności żydowskiej w Polsce w XVIII i XIX w., Warszawa 1983

D. Lewandowska, Gmina wyznania mojżeszowego w Galicji wschodniej w XIX i XX wieku (do wybuchu II wojny światowej), [w:] Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce, t. 1. Żydowskie gminy wyznaniowe, Warszawa 1995, s. 63 – 76

D. Lewandowska, Gminy wyznania mojżeszowego w Małopolsce Wschodniej 1839 – 1942, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych. Przewodnik po zasobie, t. II. Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998, s. 603 – 606

J. Michalewicz, Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji w dobie autonomicznej, Kraków 1995

J. Tomaszewski, Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1990

P. Wróbel, Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1918 – 1939, Warszawa 1991

Do Spisu Treści

INWENTARZ