SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje urzędu

Zawartość

Udostępnianie

Hasło

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Rada Administracyjna Królestwa Polskiego - Protokoły posiedzeń 1815-1866

Rada Administracyjna Królestwa Polskiego - Skorowidz osób podległych karze konfiskaty majątków za przestępstwa od roku 1863 1863-1865

Rada Administracyjna Królestwa Polskiego - Akta spraw 1818-1866

Rada Administracyjna Królestwa Polskiego - Księgi narad o budżecie dochodów i wydatków Królestwa Polskiego 1844-1861

Rada Administracyjna Królestwa Polskiego, 1815-1866

Inwentarz zespołu PL, 1 188

Opracował Sławomir Postek

Dzieje urzędu

Rada Administracyjna Królestwa Polskiego była centralnym organem administracji cywilnej w latach 1815 - 1867 (z przerwą od XII 1830 do III 1832 r.), któremu podlegały zarządy resortowe. W istnieniu Rady wyodrębnić można pod względem prawnoustrojowym dwa zasadnicze okresy: konstytucyjny do roku 1830 i „autonomiczny” do momentu likwidacji. Kompetencje i organizację Rady Administracyjnej w pierwszym okresie określały: konstytucja z 1815 r., statut organiczny dla Rady Stanu z 19 XI/1 XII 1815 r. oraz postanowienie cesarskie o organizacji wewnętrznej Rady Administracyjnej także z 19 XI/1 XII 1815 r. Na podstawie art. 65 konstytucji Rada Administracyjna stanowiła część składową Rady Stanu. W skład Rady Administracyjnej wchodzili: namiestnik (gen. J. Zajączek), pięciu ministrów kierujących komisjami rządowymi, radca sekretarz stanu oraz osoby powołane przez cesarza. Członkowie mieli głos doradczy, namiestnik zaś stanowczy. Na posiedzeniach prezydował namiestnik, sprawy referował radca sekretarz stanu. Radca sekretarz stanu sprawował również nadzór nad redakcją protokołów posiedzeń, kontrasygnował wszystkie postanowienia namiestnika w radzie i kierował kancelarią Rady Administracyjnej. Jemu też podlegała Kancelaria Przyboczna Namiestnika, która stanowiła wydział Sekretariatu Generalnego Rady Stanu. Konstytucja przewidywała, że gdyby namiestnik nie znał języka polskiego, obrady w Radzie Administracyjnej prowadzone będą po francusku, a protokoły sporządzane w języku polskim i francuskim. Do kompetencji Rady Administracyjnej okresu konstytucyjnego należało: wydawanie rozporządzeń wykonawczych do rozkazów cesarskich, rozstrzyganie spraw przekraczających atrybucje komisji rządowych, spraw wnoszonych przez osoby prywatne oraz stanowienie o sprawach podlegających Ogólnemu Zgromadzeniu Rady Stanu. Decyzje zapadłe w Radzie wychodziły w formie postanowień namiestnika z jego podpisem oraz kontrasygnatą ministra danego wydziału rządowego i radcy sekretarza stanu. Do ważności postanowień namiestnika w Radzie konieczna była obecność minimum trzech członków (nie licząc namiestnika i sekretarza stanu). W czasie obecności króla w stolicy monarcha miał prawo zawieszać władzę namiestnika i sam zwoływać Radę Administracyjną. W roku 1826, po śmierci gen. Zajączka nastąpiły zmiany w składzie i kompetencjach Rady. Przewodniczącym Rady miał być nie tak jak dotychczas namiestnik, ale prezes wybierany spośród członków Rady Administracyjnej. Pierwszym prezesem został Walenty Sobolewski (od 29 VII 1826), minister stanu, senator i wojewoda. Decyzją królewską z 12 VIII 1826 r. na Radę przelane zostały uprawnienia namiestnika. Oznaczało to przekształcenie Rady Administracyjnej z organu doradczego namiestnika w kolegialny organ władzy najwyższej, który reprezentował króla i wykonywał jego zastępstwie władzę administracyjną. Od tej pory decyzje były podejmowane większością głosów i wychodziły w formie uchwał, a nie postanowień namiestnika. Podpisywane były przez prezydującego, poświadczane przez radcę sekretarza stanu i kontrasygnowane przez właściwego ministra. Posiedzenia Rady Administracyjnej protokołował sekretarz redaktor pod dozorem sekretarza stanu. Gdy rozpatrywane sprawy wymagały tajemnicy, sekretarz stanu sam sporządzał protokół, który wpisywał do oddzielnego „dziennika”. Namiestnik miał obowiązek składania królowi, co tydzień sprawozdań z działalności Rady i spraw bieżących. Były one przesyłane na ręce ministra sekretarza stanu wraz z kopiami protokołów, podpisywanymi przez sekretarza stanu. Korespondencja i protokoły posiedzeń prowadzone były w języku polskim. Po wybuchu Powstania Listopadowego Rada Administracyjna przez krótki okres kontynuowała swą działalność jako rząd konstytucyjny Królestwa Polskiego. Rada działała w imieniu króla, a pod hasłem poszanowania praw usiłowała przywrócić „porządek i spokój” w państwie. Na żądanie deputacji sejmowej usunięto z Rady osoby najbardziej skompromitowane służalczą postawą wobec cara, a na ich miejsce powołano m.in. Adama Czartoryskiego, Juliana Ursyna Niemcewicza i generała Józefa Chłopickiego. Przeciwko antypowstańczej, ugodowej polityce Rady wystąpił nowo utworzony klub Towarzystwa Patriotycznego, który mając oparcie w społeczeństwie oraz w wielu jednostkach wojskowych, nie dopuścił do ratyfikowania układu zawartego przez delegację Rady z w. ks. Konstantym, obozującym w Wierzbnie. Rada chcąc utrzymać się przy władzy, przyjęła do swego składu kilku członków Towarzystwa oraz zmieniła nieco swą linię postępowania; nie przestawała jednak wzywać ludności do spokoju. W celu usprawnienia swej działalności wezwała do prac kancelaryjnych wszystkich urzędników Rady Stanu i Kancelarii Przybocznej Namiestnika, jednak nie mogąc pozyskać zaufania społecznego w grudniu 1830 przekazała władzę powołanemu przez siebie Rządowi Tymczasowemu Królestwa Polskiego z Adamem Czartoryskim na czele. Jednocześnie władze rosyjskie zaczęły tworzyć podporządkowane sobie struktury administracji rządowej. Zasady przyszłej organizacji polityczno – administracyjnej Królestwa Polskiego zaczęto wprowadzać w życie już w styczniu 1831 r. Centralne urzędy Królestwa podlegać miały Rządowi Tymczasowemu (inne nazwy to: Naczelny Rząd Tymczasowy, Rada Naczelna, Rząd Tymczasowy Cywilny), którego skomplikowane dzieje nie są do końca zbadane. Rząd ten podporządkowany był głównodowodzącemu wojskami rosyjskimi z tytułem generał–gubernatora. Prezesem Rządu mianowany został radca tajny Fiodor Engel już w lutym 1831 r. Zanim jednak mianowani przez Mikołaja I członkowie rządu przybyli do Królestwa głównodowodzący Paskiewicz powołał tzw. pierwszy „raciąski” Rząd Tymczasowy (13 VII 1831 r. w Raciążku) z Ksawerym Dąbrowskim jako przewodniczącym. Rząd ten działał w miesiącach lipiec – sierpień 1831 r. Właściwy Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego został powołany po upadku Powstania Listopadowego, manifestem cesarskim z 4/16 IX 1831 r. Władze naczelną sprawował wówczas dowodzący armią generał-gubernator Królestwa Polskiego generał feldmarszałek ks. warszawski Iwan Paskiewicz hr. Erywański. W skład Rządu Tymczasowego wchodzili: prezes – rzeczywisty radca tajny Fiodor Engel (od grudnia 1831 r. funkcje tę pełnił Paskiewicz) oraz czterej członkowie kierujący wydziałami rządowymi: Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – generał Józef Rautenstrauch, Sprawiedliwości – generał Ksawery Kossecki, Spraw Wewnętrznych i Policji – generał Aleksander Strogonow, przychodów, Skarbu i Kontroli – rzeczywisty radca stanu Roman Fuhrmann oraz minister sekretarz stanu Stefan Grabowski. Rządowi przyznane zostały te same prawa, jakie posiadała Rada Administracyjna, ograniczoną jednak władzą wodza naczelnego armii czynnej, zajmującego stanowisko generał-gubernatora Królestwa, później namiestnika. Oprócz spraw resortowych i międzyresortowych do kompetencji rządu należały nominacje i dymisje urzędników, z wyjątkiem tych, których powoływał i zwalniał sam cesarz na wniosek „naczelnie komenderującego”. Sprawy po rozpatrzeniu we właściwych wydziałach wnoszone były na plenum Rządu, którego posiedzenia protokołowano w dwóch językach: rosyjskim i polskim. Decyzje Rządu w formie postanowień zapadały większością głosów. Moc obowiązującą otrzymywały po zatwierdzeniu przez prezesa. Rząd miał sześć kancelarii: Prezydialną, Ogólną i cztery wydziałowe. W Kancelarii Prezydialnej skupiały się sprawy o charakterze poufnym, w Ogólnej – całokształt spraw załatwianych w rządzie, w wydziałowych zaś sprawy odpowiednich komisji rządowych.

Rząd działał do marca 1832 r. Został zlikwidowany na podstawie Statutu Organicznego podpisanego przez cesarza 14/26 II 1832 r. i zastąpiony przez reaktywowaną Radę Administracyjną. Wytworzone przez Rząd akta zostały rozdzielone w następujący sposób: registraturę Kancelarii Przybocznej Prezesa (Prezydialnej) włączono do Kancelarii Tajnej Namiestnika, registraturę Kancelarii Ogólnej wraz z protokołami posiedzeń Rządu przejęła Rada Administracyjna, registratury wydziałowe przekazano odpowiednim komisjom rządowym.

Rada Administracyjna został reaktywowana w 1832 r. na podstawie statutu organicznego podpisanego przez cesarza Mikołaja I 14/26 II 1832 i ukazu z 12/24 XII tego roku . Statut kasował konstytucję z 1815 r., zmieniał prawnopaństwowy stosunek Królestwa do Rosji i wprowadzał nowy, wzorowany na rosyjskim, system administracyjno-prawny. Zarząd Królestwa powierzał Radzie Administracyjnej, która miała sprawować władzę w imieniu panującego, pod przewodnictwem namiestnika. Rada nie miała już charakteru centralnego organu administracyjnego państwa, lecz była organem zarządu „miejscowego” w obrębie Cesarstwa Rosyjskiego; działała w ramach systemu administracyjnego monarchii rosyjskiej. W skład Rady wchodzili: namiestnik, dyrektorzy główni komisji rządowych (Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Oświecenia Publicznego, Komisji Rządowej Sprawiedliwości, Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu), kontroler generalny w Najwyższej Izbie Obrachunkowej oraz członkowie powoływani przez cesarza. Przewodniczącym Rady był namiestnik; funkcję zastępcy namiestnika pełnił warszawski wojenny generał-gubernator. Sprawy rozstrzygano większością głosów. Rada Administracyjna została instytucjonalnie i kancelaryjnie oddzielona od Rady Stanu, a obie władze łączył jedynie częściowo wspólny skład osobowy. Do kompetencji Rady w okresie popowstaniowym należało: wydawanie rozporządzeń wykonawczych do rozkazów cesarskich; rozstrzyganie spraw nie należących do atrybucji dyrektorów głównych i komisji rządowych; decydowanie o kierowaniu spraw należących do atrybucji Rady Stanu; układanie budżetu państwowego; przedstawianie cesarzowi, za pośrednictwem namiestnika, kandydatów na wakujące stanowiska: arcybiskupów, biskupów, dyrektorów głównych, radców stanu, członków Sądu Najwyższego oraz innych urzędników administracyjnych i rządowych, których mianował cesarz. Kompetencje Rady Administracyjnej zostały rozszerzone w związku z rozwiązaniem Rady Stanu (6/18 IX 1841). Od tej pory Rada Administracyjna rozpatrywała sprawozdania roczne władz centralnych resortowych oraz projekty praw i budżetu przed przekazaniem ich Departamentowi do Spraw Królestwa Polskiego w Radzie Państwa w Petersburgu. Ukaz z 19/31 VII 1844 r. powierzył Radzie decydowanie o oddawaniu pod sąd mianowanych przez nią za wykroczenia w urzędowaniu. W 1856 r. cesarz zobowiązał też Radę Administracyjną do sporządzania ogólnych, rocznych sprawozdań z działalności władz centralnych. Ukaz carski z 1858 r. oddawał pod bezpośrednie zwierzchnictwo namiestnika i Rady Administracyjnej XIII Okręg Pocztowy Królestwa, pozostawiając go jednak w składzie Głównego Zarządu Pocztowego w Cesarstwie. Protokoły posiedzeń Rady Administracyjnej opracowane były przez sekretarza redaktora pod nadzorem sekretarza stanu. Natomiast w korespondencji i protokołach wprowadzono obok języka polskiego także język rosyjski.

Kolejne zmiany w składzie i kompetencjach Rady Administracyjnej nastąpiły w okresie reform Aleksandra Wielopolskiego, po rozwiązaniu w 1861 r. Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, przywróceniu III Rady Stanu oraz KRWRiOP. Skład Rady Administracyjnej powiększył się o dyrektora głównego wyznań i oświaty. Od połowy 1862 r. nie uczestniczył w niej warszawski wojenny generał-gubernator, którego urząd został zlikwidowany; wszedł w jej skład natomiast naczelnik Rządu Cywilnego Aleksander Wielopolski, jako zastępca namiestnika. Kompetencje Rady Administracyjnej zostały uszczuplone w stosunku do okresu poprzedniego o wszystkie te sprawy, które po zniesieniu II Rady Stanu w 1841 r. przejęło Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, które wróciły następnie do Rady Stanu. Ukazem cesarskim z 24 V/5 VI 1861 r. na Radę Administracyjną nałożono określone obowiązki związane z wyborami do rad powiatowych, miejskich i gubernialnych. Natomiast ukaz z 27 V/8 VI 1862 r. podporządkował całą administrację Królestwa Polskiego, w tym i Radę Administracyjną, naczelnikowi Rządu Cywilnego - Wielopolskiemu. Naczelnik i Rada Administracyjna decydowali we wszystkich sprawach zarządu cywilnego, które wykraczały poza kompetencje organów centralnych resortowych, z wyjątkiem przedmiotów zastrzeżonych do wyłącznej decyzji namiestnika. Rola i zakres kompetencji Rady Administracyjnej znacznie zmalały w czasie Powstania Styczniowego i po jego stłumieniu, w związku z ogłoszeniem w kraju stanu wojennego i powołaniu do życia nowych organów naczelnych: Zarządu Wojenno – Policyjnego, a następnie Komitetu Urządzającego.

Rada Administracyjna rozwiązana została ukazem cesarskim z 3/15 VI 1867 r. Sprawy należące do jej atrybucji przekazano Komitetowi Urządzającemu, zaś sprawy wpływające do kancelarii Rady Administracyjnej, a nie podlegające kolegialnej decyzji Rady - Kancelarii Własnej Namiestnika.

Registratura Rady Administracyjnej zorganizowana była rzeczowo. Jej akta spraw dzieliły się na 12 sekcji resortowych:

1. Senat, Rada Stanu, urzędnicy dworu królewskiego

2. Rada Administracyjna

3. interesy religijne i oświecenia publicznego

4. sprawiedliwość

5. sprawy wewnętrzne

6. policja

7. wojna

8. przychody skarbu

9. Główna Izba Obrachunkowa

10. sumy bajońskie

11. korespondencja zagraniczna

12. interesy różne.

W sekcjach akta miały układ rzeczowo-hasłowy. Akta personalne i protokoły posiedzeń stanowiły grupy wyodrębnione. Zespół posiadał bardzo rozbudowany aparat pomocniczy – kancelaryjny i archiwalny, w postaci dzienników, skorowidzów, sumariuszy, repertoriów, inwentarzy, które pozwalały bardzo łatwo i szybko odnaleźć każdą poszukiwaną sprawę.

Do Spisu Treści

Zawartość

Ocalałe protokoły streszczają prawie wszystkie sprawy rozpatrywane na posiedzeniach Rady. W całym okresie konstytucyjnym Królestwa protokoły prowadzone były bardzo zwięźle i nie odzwierciedlały przebiegu dyskusji (wnioski w określonych sprawach wpisywano do protokołu z reguły wówczas, gdy zostały one sformułowane na piśmie). Zdarzało się też, że protokoły nie obejmowały wszystkich przedmiotów obrad i zapadłych postanowień. Dotyczyło to w szczególności spraw tajnych, które omawiane były na oddzielnych posiedzeniach, a ich protokoły sporządzane były także oddzielnie. Dyskusje obszerniej odnotowywano w protokołach dopiero od połowy 1830 r., na polecenie monarchy. Zachowane protokoły dają obraz działalności władz administracyjnych Królestwa Polskiego na przestrzeni ponad pół wieku i odzwierciedlają stosunki wewnętrzne kraju w różnych dziedzinach życia. Wyodrębnić można trzy podstawowe okresy w działalności Rady: konstytucyjny 1815-1830, paskiewiczowski 1833-1855 i epoki Powstania Styczniowego 1856-1866. Okres konstytucyjny obejmuje protokoły wszystkich posiedzeń Rady z lat 1815-1830 (z wyjątkiem protokołów tajnych, których część znajduje się w zespole akt Sekretariatu Stanu Królestwa Polskiego). W aktach znajdują się: sprawy „korony”: wiadomości o urzędach i służbie dworskiej, prośbach do cesarza, wsparciach i nagrodach cesarskich, nobilitacjach, naturalizacjach, tytułach honorowych, dobrach i budowlach królewskich, ich administracji, o Wielkim Księciu Konstantym, namiestniku i jego kancelarii, komisarzu cesarskim, senatorze Nowosilcowie i ministrze sekretarzu stanu. Następną grupę stanowią sprawy związane z Sejmem, a dotyczące danych o reprezentacji narodowej, statucie organicznym Senatu, senatorach, posłach i deputowanych, oraz projektów praw, wydatków sejmowych. W sekcji Rady Stanu znalazły się sprawy organizacyjno-personalne, sprawy proceduralne związane z przygotowywaniem projektów praw, opracowywaniem sprawozdań z działalności władz przesyłanych cesarzowi, a także rozkazy cesarskie i zarządzenia dotyczące generaliów administracyjnych. Pozostały materiał to sprawy poszczególnych resortów. W sekcji dotyczącej wyznań i oświaty poruszane są sprawy organizacyjne, personalne i budżetowe KRWRiOP oraz sprawy związane z jej działalnością, tzn.: z funduszami i dobrami edukacyjnymi, zarządzenia ogólne dotyczące oświaty, szkolnictwo wyższe i ośrodki naukowe (Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Uniwersytet Warszawski, Ogród Botaniczny, Akademia Krakowska, Instytut Politechniczny i Instytut Agronomiczny), szkolnictwo średnie i ogólne, szkoły elementarne, nadzór nad szkołami (Kuratoria Generalna) i pragmatyka nauczycielska. W sekcji tej znajdują się też sprawy dotyczące wydawnictw, cenzury, bibliotek, teatru, cyrku, malarstwa, zabytków. W sekcji wyznań znajdują się sprawy dotyczące etatów duchowieństwa, uposażenia kleru i kościołów, seminariów duchownych, transakcji nieruchomości kościelnych, budownictwa sakralnego, ponadto wiadomości o sprawach podlegających władzy kościelnej, takich jak małżeństwa czy rozwody. Wiele jest informacji dotyczących zakonów i zgromadzeń religijnych (fundusze klasztorne, podatki, budownictwo, urządzanie klasztorów, służba wojskowa nowicjuszy). Występują też sprawy związane z innymi wyznaniami, takimi jak: unici, ewangelicy, prawosławni, starozakonni, anglikanie, filiponi, mahometanie czy ormianie. Resort wymiaru sprawiedliwości wyróżnia się w protokołach Rady swoja wielkością, znacznie przewyższając pozostałe wydziały rządowe. W protokołach znajdują się zapisy dotyczące spraw organizacyjnych i personalnych zarządu sprawiedliwości i organów sądowych, ułaskawienia, sprawy ruchów społeczno-narodowych. Bardzo liczna jest grupa akt dotycząca ułaskawień indywidualnych. Ciężar gatunkowy przestępstw jest bardzo różny, zaczynając od pospolitych wykroczeń policyjnych (obelgi, oszustwa), a kończąc na podpaleniach i zabójstwach. Resort sprawiedliwości wnosił na posiedzenia Rady Administracyjnej także sprawy wydawania Dziennika Praw, organizacji archiwów, rewindykacji akt, kompleksy spraw związanych z normatywami sądowymi, a także z rewizją kodeksów – cywilnego i karnego. Kolejne dwie sekcje (spraw wewnętrznych i policji) to sprawy podlegające KRSWiD. Znajdują się tam takie zagadnienia jak: organizacja i kompetencje władz administracji cywilnej, reprezentacja narodowa, miasta (zarząd, budżet, zabudowa, urządzenia użyteczności publicznej), zarząd komunikacji poczt, ruch ludności i gospodarka rolna (położenie ekonomiczne chłopów, Towarzystwo Rolnicze Wzajemnej Pomocy, kolonizacja), lecznictwo i szpitalnictwo, opieka społeczna (Towarzystwo Dobroczynności, Towarzystwo Ogniowe), utrzymywanie dróg, mostów, kanałów, regulacja rzek, przemysł (spożywczy, sukienniczy, płócienny, papierniczy, ceramiczny, metalowy), górnictwo, hutnictwo, rzemiosło, handel krajowy, tranzytowy i zagraniczny, więziennictwo i policja, kwaterunek, zaciąg do wojska. Sekcja wojskowa w protokołach Rady Administracyjnej zajmuje bardzo mało miejsca, z tego głownie powodu, że wódz naczelny, Wielki Książę Konstanty, nie dopuszczał, aby Rada Administracyjna ingerowała w stosunki wewnętrzne w armii. Kontakty tego resortu z Radą sprowadzały się głównie do spraw ekonomicznych. W protokołach znajduję się materiał dotyczący organizacji Komisji Rządowej Wojny, budżetu i budownictwa wojskowego, intendentury, żołdu, wojskowej służby zdrowia, świadczeń na rzecz armii rosyjskiej, wydatków na szkoły wojskowe. Bardzo dużo miejsca zajmuje resort skarbowy. Znajdują się tam sprawy, które można posegregować na następujące grupy:

1. administracja skarbowa – organizacja, budżet i personalia KRPiS, personalia urzędników skarbowych niższych szczebli, gmachy, lokale skarbowe;

2. budżet Królestwa Polskiego – ogólny i resortowe;

3. normatywy i generalia skarbowe – obrona interesów skarbu, cały kompleks zagadnień skarbowych związanych z reformą administracji Królestwa Polskiego i polityką fiskalną ministra skarbu Ksawerego Lubeckiego;

4. dochody skarbowe – podatki, opłaty konsumpcyjne, taryfy mostowe, przewozowe, loteria, cło, dochody ze sprzedaży tytoniu i soli, dobra i lasy narodowe;

5. sprawy związane z tytułami własności i wywłaszczeń, transakcje wymiany gruntów;

6. sprawy położenia chłopów w dobrach rządowych;

7. kasy skarbowe – okresowe raporty o stanie dochodów i rozchodów w kasach Królestwa Polskiego;

8. mennica – organizacja i raporty z produkcji monet, sprawy walutowe;

9. zagadnienia kredytowe – akta związane przede wszystkim z procesem odbudowy gospodarczej kraju, także organizacja i działalność Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego i Banku Polskiego;

10. sprawy długu narodowego wewnętrznego i zagranicznego;

11. sprawy likwidacyjne wchodzące w zakres działalności Komisji Trilateralnej i Komisji Likwidacyjnej – dotyczą rozrachunków między Królestwem a dworami zagranicznymi;

12. kontrola – organizacja Najwyższej Izby Obrachunkowej i sprawozdawczość. Sprawy zagraniczne są w protokołach Rady poruszane sporadycznie. Pojawiają się tu głównie zagadnienia gospodarcze: handel zagraniczny, cło, komory celne, opłaty od mienia wywożonego za granicę, kapitały obce lokowane w Królestwie Polskim, obciążenia dóbr długami zagranicznymi.

Występują tu również sprawy o charakterze społecznym i prawno - administracyjnym, m.in. dotyczące paszportów i urlopów zagranicznych, ekstradycji dezerterów, imigracji Żydów, poczty i komunikacji, procedury sądowej w sprawach osób należących do służby dyplomatycznej i obcych poddanych.

Protokoły z okresu konstytucyjnego posiadają szczegółową pomoc, ułatwiającą korzystanie z akt w postaci: Sumariusza protokołów Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego 1815-1867, cz. I, t. I- IV, opracowanego przez zespół ówczesnych pracowników AGAD w latach 1958-1962 (opr. K. Konarski, H. Dmowska – Grabias, K. Morawska, F. Ramotowska).

Protokoły z okresu paskiewiczowskiego różnią się od poprzednich problematyką, i sposobem jej przedstawienia. Jest to związane z faktem, że znaczenie spraw w omawianym okresie było mniejsze niż w okresie konstytucyjnym, a ich zakres znacznie węższy. Wynikało to kilku przyczyn: utworzenia Kancelarii Własnej Namiestnika, która decydowała o najważniejszych sprawach bez porozumienia z Radą, wprowadzenia stanu wojennego, z którym wiązało się powołanie wyłączonych spod kontroli Rady Administracyjnej organów polityczno - policyjnych, takich jak warszawski wojenny gubernator i naczelnicy wojenni, likwidacją dwóch komisji rządowych: Wojny oraz Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Rady Stanu (1841), podporządkowaniem niektórych resortów bezpośrednio Petersburgowi (oświata, zarząd komunikacji, zarząd poczt).

Sprawy organów wyłączonych spod zwierzchnictwa naczelnych władz Królestwa Polskiego wpływały do Rady Administracyjnej przeważnie tylko w związku z wyznaczeniem na ich utrzymanie funduszów. Referował je na posiedzeniach sekretarz stanu, który przedstawiał również wnioski wojennego generał-gubernatora dotyczące spraw policyjnych.

Dla epoki Powstania Styczniowego, zachowały się księgi protokołów, które można podzielić według kilku okresów chronologicznych. W protokołach z okresu pierwszego (odwilż posewastopolska) znajdują się wiadomości o manifeście amnestyjnym, zawieszeniu stanu wojennego (1856), likwidacji zarządów naczelników wojennych i częściowym zastąpieniu ich przez komendantów miast (1858), ograniczeniu kontroli ruchu ludności, utworzeniu Akademii Medyko - Chirurgicznej, Instytutu Muzycznego, Towarzystwa Rolniczego, ukazy cesarskie i postanowienia Rady dotyczące dobrowolnego oczynszowania chłopów w dobrach prywatnych. Znajdują się też informacje dotyczące klęski głodu w 1855 r., zapomóg dla ludności, walki z zarazą bydła i epidemią cholery, spraw przemysłu i górnictwa, warzelni soli w Ciechocinku, żeglugi parowej na Wiśle, regulacji rzek, melioracji i budowie kanałów w guberni augustowskiej, dotacji dla szpitali, przytułków, teatrów, budowy pomników - ks. Kordeckiego na Jasnej Górze i Paskiewicza w Warszawie. Protokoły z okresu manifestacji odzwierciedlają dwutorowość postępowania rządu wobec ruchu narodowego: represje i ustępstwa. W problematykę tę wprowadza polecenie Rady Administracyjnej z maja 1859 r. ogłoszenia w „Gazecie Rządowej” i w dziennikach gubernialnych rozporządzenia o przestrzeganiu w czasie wojny włoskiej „ścisłej neutralności”. Są tu również materiały do kolejnych etapów reorganizacji policji warszawskiej i żandarmerii, rozwiązania Towarzystwa Rolniczego, okólnik z 8 IV 1861 r. o „zbiegowiskach”, postanowienie zwiększenia w związku z „nieporządkami” w Królestwie Polskim funduszów na „sprawy sekretne” i wydatki nadzwyczajne, sprawy reaktywowania zarządu naczelników wojennych, reorganizacji Zarządu Warszawskiego Wojennego Generał - Gubernatora, ogłoszenia stanu wojennego i podziału kraju na okręgi wojenne, nagród dla urzędników za gorliwą służbę w czasie „nieporządków”, egzekucji wojskowych przeciwko buntującym się chłopom, zamknięcia teatrów zbojkotowanych przez publiczność, przepisów regulujących tryb kierowania więźniów do rot aresztanckich, wreszcie branki. Dużo materiału dotyczy tzw. reform Aleksandra Wielopolskiego: powołania KRWRiOP, Rady Stanu, wyboru do rad gubernialnych, powiatowych i miejskich, reorganizacja szkolnictwa, oczynszowania chłopów, równouprawnienie Żydów, zniesienia Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, Komisji Kodyfikacyjnej i Departamentu do Spraw Królestwa Polskiego w radzie Państwa, reorganizacja Kancelarii Własnej Namiestnika, likwidacja Zarządu Warszawskiego Wojennego Generał - Gubernatora, reformy zarządów poczty i komunikacji. Okres samego Powstania Styczniowego otwiera w protokołach postanowienie namiestnika przywracające stan wojenny w Królestwie Polskim (27 I 1863). W okresie tym przeważają sprawy związane z akcja tłumienia powstania, m.in.: postanowienia dotyczące utrzymania porządku w Instytucie Politechnicznym i Rolniczo - Leśnym w Puławach, zawieszenie w tym Instytucie i w Szkole Sztuk Pięknych wykładów, walka z sabotażem, zwiększenie funduszu dyspozycyjnego Rady Administracyjnej na cele walki z powstaniem, organizowanie dozorów szkolnych w Warszawie, reorganizacja policji warszawskiej, tworzenie „flotylli wojennej” na Wiśle, nominacja Fiodora Fiodorowicza Berga na pomocnika głównodowodzącego, a następnie na p.o. namiestnika i głównodowodzącego, likwidacja Rządu Cywilnego, oddanie północno - wschodniej części Królestwa pod władzę generał-gubernatora wileńskiego Michaiła Murawiewa, zesłanie abp. Felińskiego, powołanie Zarządu Generał - Policmajstra, kredyty na utrzymanie aresztantów politycznych. Znajdują się tu też sprawy nie mające związku z wydarzeniami politycznymi: transakcje majątkowe i finansowe, ułaskawienia, bieżące sprawy administracyjne, podatkowe i budżetowe.

W protokołach okresu końcowego Rady występują sprawy związane z likwidacją powstania, represjami popowstaniowymi, reorganizacją zarządu kraju, oraz zagadnienia szkolne, wyznaniowe i gospodarcze. Stosunkowo niewiele jest materiałów do reformy administracji. Wyjaśnia to fakt powołania w 1864 r. Komitetu Urządzającego, który wydawał najważniejsze postanowienia w tych sprawach. Zagadnienia oświatowe i wyznaniowe są ze sobą częściowo powiązane ze względu na rozwijanie przez rząd carski szkolnictwa wyznaniowego, szczególnie prawosławnego i unickiego, na które Rada Administracyjna wyznaczała duże fundusze. Z innych dziedzin życia przeważają sprawy gospodarcze w szerokim tego słowa znaczeniu, jak: modernizacja hutnictwa (m.in. dzieje założonej przez Romana Sołtyka w Jabłonnej walcowni żelaza), warzelni soli w Ciechocinku, pożyczki Banku Polskiego dla zakładów przemysłowych, sprzedaż w Londynie w 1866 r., należącej do tegoż Banku, walcowni cynku, projekty przejęcia przez Ministerstwo Finansów kopalni węgla, pożyczka zaciągnięta przez Towarzystwo Kolei Żelaznej Warszawsko – Wiedeńskiej w banku amsterdamskim, budowa kolei terespolskiej, konserwacja dróg i mostów, regulacja rzek, udział Królestwa w wystawach zagranicznych (przemysłowej w Moskwie, ogrodniczej w Erfurcie, powszechnej w Paryżu, etnograficznej w Moskwie, międzynarodowy kongres weterynaryjny w Wiedniu). W protokołach Rządu Tymczasowego zachowanych w zespole akt Rady Administracyjnej rejestrowano manifesty, ukazy i dekrety cesarskie powołujące nowe władze centralne, nominacje na wyższe stanowiska urzędnicze, rozkazy i rozporządzenia feldmarszałka I. Paskiewicza i wszystkie sprawy rozpatrywane na plenum Rządu, a wnoszone tam przez poszczególne resorty, jak i osoby prywatne. Znajduje się tu prawie kompletny materiał normatywny, dotyczący likwidowania systemu rządów konstytucyjnych i administracji powstańczej oraz wprowadzania nowego reżimu okupacyjnego z całym arsenałem środków represyjnych, a także szeroki wachlarz spraw bieżących natury gospodarczej, skarbowej, społecznej i administracyjnej, a wynikających z ówczesnej sytuacji w kraju i jego stosunków z władzami zaborów austriackiego i pruskiego, w tym czynności ekstradycyjnych i likwidacyjnych, ciągnących się jeszcze z czasów Księstwa Warszawskiego i Królestwa konstytucyjnego. Stopień szczegółowości zapisów jest zróżnicowany - od obszernych i wyczerpujących do sygnalizujących sprawę; te ostatnie dotyczą z reguły aktów normatywnych, które publikowane były w Dzienniku Praw.

Oprócz ksiąg protokołów zachował się skorowidz osób, które podlegały karze konfiskaty majątków za udział w powstaniu 1863, z lat 1863-1864 (sygn. 180) oraz nieliczne akta spraw załatwianych w Radzie Administracyjnej (sygn. 181-186) – m.in. dotyczące lazaretów, szpitali pułków polskich, zabudowań Augustianów w Krasnymstawie i inne.

Ostatnią grupę akt w zespole stanowią „księgi narad o budżecie dochodów i wydatków Królestwa Polskiego” z lat 1845 – 1862 (brakuje roczników 1849, 1850, 1855 i 1857), w liczbie 12 jednostek o proweniencji pozaurzędowej. Na części tych jednostek występują znaki własnościowe: stempel z napisem: „Biblioteka Sejmu i Senatu” nr 7273 (ten sam numer dla wszystkich jednostek) oraz pieczęć okrągła z Orłem w polu i napisem w otoku „Dar Henryka Radziszewskiego”. Henryk Radziszewski (1873 – 1923), ekonomista, działacz Narodowej Demokracji, członek tajnej Ligi Narodowej, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, od 1918 członek Rady Stanu, poseł do sejmu ustawodawczego był wnukiem Franciszka Radziszewskiego (1798 – 1869), szefa Wydziału Komisji Rządowej Sprawiedliwości i Wydziału Administracji i Kontroli. Została po nim biblioteka obfitująca w dość rzadkie i bogate w treść dzieła. Prawdopodobnie omawiane księgi pochodzą z tejże biblioteki i zostały przekazane przez niego potomnym.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest zmikrofilmowany

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

AGAD, Sekretariat Stanu Królestwa Polskiego, sygn. 31, 179, 191, 201, 421, 546, 1048, 1515, 1628, 1971, 2988, 3231, 3983;

Do Spisu Treści

Hasło

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Registratury i archiwa zlikwidowanej Rady Administracyjnej i III Rady Stanu stanowiły zrąb utworzonego w 1867 r. Archiwum Akt Dawnych, które oddano pod zarząd Komitetu Urządzającego. W 1915 r. akta Rady Administracyjnej wywiezione zostały do Rosji, skąd wróciły do Archiwum Akt Dawnych po traktacie ryskim. Liczyły wówczas ok. 15000 j. a. Zespół wyróżniał się doskonałą strukturą wewnętrzną, posiadał wszystkie wymienione wyżej pomoce kancelaryjne i archiwalne. W czasie Powstania Warszawskiego 1944 r. spłonęły wszystkie akta i pomoce kancelaryjno-archiwalne. Ocalało jedynie akta zabezpieczone w forcie Sokolnickiego, a więc 181 ksiąg protokołów posiedzeń (w tym kilkadziesiąt w przekładzie na j. ros.), jedna księga zawierająca spisy osób, którym skonfiskowano majątki, kilka poszytów i kilka plików akt spraw, wyodrębnionych z variów i dissolutów.

W Archiwum Akt Dawnych, w latach 1938-1939, podjęto prace nad scaleniem i rekonstrukcją zespołu akt Rządu Tymczasowego. Jak wcześniej wspomniano akta tego urzędu przejęły po likwidacji różne kancelarie; m. in. registraturę Kancelarii Ogólnej wraz z protokołami posiedzeń Rządu wchłonęła Rada Administracyjna. Scalenie fizyczne akt Rządu okazało się niemożliwe, gdyż akta te połączyły się z dokumentacją kancelarii sukcesorów. Opracowano tylko inwentarz obejmujący akta Kancelarii Prezydialnej Rządu Tymczasowego znajdujące się w zespole Kancelarii Namiestnika oraz akta Kancelarii Ogólnej wcielone do zespołu Rady Administracyjnej. Te ostatnie w registraturze macierzystej liczyły ok. 600 jednostek, z których część była kontynuowana przez reaktywowaną Radę Administracyjną, część zaś przechowywana w jej archiwum jako fragment zespołu Rządu Tymczasowego [Engla]. Przy porządkowaniu tych akt w 1937 r. zidentyfikowano ok. 200 jednostek. Akt wydziałowych, które zostały włączone do registratur lub archiwów komisji rządowych, nie wyodrębniono. Podjęte prace nad rekonstrukcją kancelarii wydziałowych przerwała wojna. Pierwotnego stanu liczbowego registratury Rządu Tymczasowego ani procentu jej strat dziś nie da się ustalić. Kataklizm wojenny przetrwały tylko nieliczne jednostki akt Rządu Tymczasowego wraz z fragmentami ww. zespołów, do których zostały włączone; protokoły posiedzeń Rządu (3 j. a.) zachowały się w serii ksiąg Rady Administracyjnej, jako pozostałość Kancelarii Ogólnej Rządu.

Do zespołu dołączono jednostki o sygn. 199 i 200 wyodrębnione z variów i dissolutów Oddziału II.

Jak cytować?

AGAD, Rada Adm. KP

Opracowanie

Omawiany zespół akt posiadał jedynie sporządzony w latach 60. XX w. tymczasowy spis skarbowy tomów protokołów posiedzeń, będący w zasadzie konkordancją sygnatur dawnych (przedwojenne Archiwum Akt Dawnych) i współczesnych, nadanych tymczasowo w AGAD, do którego dopisano kolejne nabytki w zespole. Inwentarz ten wykazywał mniejszą liczbę sygnatur niż rzeczywista ilość jednostek fizycznych w zespole (222 j. a.), gdyż występowały w nim sygnatury cyfrowo-literowe (mylnie włączone odpisy protokołów posiedzeń, sporządzonych w Kancelarii Rady dla Sekretariatu Stanu). W 2004 r. podjęto decyzję o reinwentaryzacji zespołu, w trakcie której wyodrębniono błędnie przypisane do niego jednostki pochodzące z Sekretariatu Stanu Królestwa Polskiego (posiadały pieczęcie tuszowe z nazwą i sygnaturą tego urzędu). Są to kopie protokołów Rady Administracyjnej, które przekazywane były obowiązkowo do kancelarii Sekretariatu Stanu. Księgi te (w większości w bardzo złym stanie) zostały z zespołu wydzielone i włączone do akt Sekretariatu Stanu przechowywanych w AGAD. Oto zestawienie tych jednostek z podaniem dawnej sygnatury z Rady i obecnej, która otrzymały w Sekretariacie:

Dawna sygn. AGAD w Radzie Administracyjnej	Obecna sygn. w Sekretariacie Stanu
26A	3974
43A	3978
43B	3979
44A	3980
163A	3975
163B	3976
163C	3977
187A	3984
187B	3985
187C	3986
187D	3988
189	3982
190	3987
191	3981
192	3983

Zespół akt Rady Administracyjnej przesygnowano, likwidując sygnatury cyfrowo - literowe oraz luki w numeracji. Uściślono datację protokołów. Zlikwidowano także podział protokołów na dwie grupy językowe w obrębie całego zespołu: prowadzonych w języku polskim i następnie - rosyjskim. Obecnie tomy danego rocznika spisane w języku polskim podane zostały jako pierwsze; po nich następują jednostki z tego roku sporządzone w języku rosyjskim. W skład zespołu po reinwentaryzacji wchodzi 198 j. a.; posiada on obecnie następujący układ:

- sygn. 1 – 179: protokoły posiedzeń, w tym:

•sygn. 1-19: okres konstytucyjny

•sygn. 20-22: Rząd Tymczasowy Engla

•sygn. 23 -136: okres paskiewiczowski (w tym 25 ksiąg tłumaczonych na j. rosyjski)

•sygn. 137-179: okres Powstania Styczniowego

-sygn. 180: skorowidz osób podlegających karze konfiskaty majątków za przestępstwa od roku 1863

- sygn. 181-186: akta spraw

- sygn. 187-198: księgi narad o budżecie dochodów i wydatków Królestwa Polskiego

- sygn. 199-200: z variów i dissolutów Oddziału II.

Poszyty o sygnaturach 180-186 opracowano zgodnie z wymogami inwentarza (opisano, nadano tytuły, określono daty, dawne sygnatury itp.).

Ostatnie pozycje w zespole, czyli „księgi narad o budżecie” dołączone zostały na przełomie lat 80./90. XX w. z nabytków. Posiadają one znaki własnościowe, (o których w „Zawartości zespołu”) jednak obecnie istniejące instytucje (Biblioteka Narodowa - Dział Rękopisów, Biblioteka Sejmowa - dział Katalogów, Starych Druków i Dział Muzealiów), które mogłyby by mieć jakikolwiek związek z tymi jednostkami nie przechowują takich materiałów. W zbiorach Biblioteki Narodowej znajduje się jedynie korespondencja z Henrykiem Radziszewskim; nie ma go na liście darczyńców.

Sygnatury 1 – 185 posiadają mikrofilmy. Inwentarz wpisany został do komputerowej bazy danych IZA. Do inwentarza sporządzono konkordancję dawnych i obecnych sygnatur.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 1, 14, 15, 58, 67

Diariusz Sejmu z 1830 – 1831, wyd. M. Rostworowski, Rostworowski. 1, Kraków 1907

Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Skarbu, t 1 – 20, Warszawa 1866 – 1868

Sumariusz protokołów Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego 1815 – 1867, oprac. K. Konarski, H. Dmowska - Grabias, K. Morawska, F. Ramotowska, pod red. K. Konarskiego i F. Ramotowskiej, cz. I, t. I- IV, Warszawa 1958-1962

Z. Gołba, Rozwój władz Królestwa Polskiego w okresie powstania listopadowego, Wrocław 1971

L. Gorizontow, System zarządzania Królestwem Polskim w latach trzydziestych – pięćdziesiątych XIX wieku, Przegląd Historyczny, t. LXXVI, z. 4, Warszawa 1985

A. Okolski, Rada Administracyjna, [w:] Zarys prawa administracyjnego, t. 1, Warszawa 1920

J. Iwaszkiewicz, Rok 1839 w polskich archiwach państwowych. Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, "Archeion", t. 8, 1930, s. 47 – 67

H. Izdebski, Rada Administracyjna Królestwa Polskiego w latach 1815-1830, Cieszyn 1978

F. Ramotowska, Akta władz centralnych powstania 1830 – 1831 przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych, "Archeion", t. 75, 1983, s. 6 – 52

F. Ramotowska, Rada Administracyjna Królestwa Polskiego i Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego (Engla) [w:] Przewodnik po zasobie Oddziału II AGAD, t. II, Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998

F. Ramotowska, Władze centralne powstania 1830 – 1831 i ich kancelarie, "Archeion", t. 76, 1983, s. 37 – 93

Do Spisu Treści

INWENTARZ