SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Układ

Udostępnianie

Hasła geograficzne

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Inne inwentarze

Bibliografia

Zawartość

Księgi protokołów 1842-1861

Akta spraw 1829-1879

Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu (Obszczeje Sobranije Warszawskich Diepartamientow Prawitielstwujuszczago Sienata)

Inwentarz zespołu PL, 1/187

Opracowanie Małgorzata Osiecka

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Warszawskie Departamenty Rządzącego Senatu i ich Ogólne Zebranie zostały powołane ukazem cesarskim z 6/ 18 IX 1841 r., który likwidował II Radę Stanu i Sąd Najwyższej Instancji Królestwa Polskiego, a w ich miejsce powoływał dwa departamenty – IX i X Rządzącego Senatu oraz Ogólne Zebranie tychże departamentów. Departament IX przejął atrybucje Sądu Najwyższej Instancji w sprawach cywilnych, Departament X miał ostatecznie „ wyrokować” w sprawach kryminalnych, stosując, do czasu nowej kodyfikacji karnej, przepisy dotychczasowe. Tak więc Departamenty Rządzącego Senatu stały się III instancją sądową, od której wyroków nie było odwołania.

Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów miało obowiązek „rozpoznawania wszelkich spraw”, jakie należały do atrybucji II Rady Stanu Królestwa Polskiego, z wyłączeniem budżetu Królestwa oraz sprawozdań władz naczelnych kraju, rozsądzanie spraw z zakresu kompetencji władz państwowych i ich konfliktów kompetencyjnych z władzami kościelnymi, orzekanie w sprawach sądownictwa administracyjnego, w sprawach o wykroczenie urzędników państwowych, rozpatrywanie niektórych spraw skarbowych. Ogólne Zebranie zajmowało się także zatwierdzaniem praw szlacheckich i nadawaniem tytułów honorowych. Nadzór nad przestrzeganiem zasad procedury sądowej i orzecznictwa w Departamentach sprawował dyrektor główny Komisji Rządowej Sprawiedliwości, za pośrednictwem prokuratorów naczelnych, urzędujących w obu Departamentach. Na podstawie postanowienia Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 25 VII/ 6 VIII 1842 r. i namiestnika z 8/ 20 IX t. r. termin otwarcia Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu został ustalony na 20 IX/ 2 X 1842 r., co oznaczało ostateczną likwidację Sądu Najwyższej Instancji i wydziałów kasacyjnych Sądu Apelacyjnego.

Departamenty składały się z senatorów oraz osób wyznaczonych przez cesarza z prawami członków. Skład ten był ustalany corocznie przez cesarza, na wniosek namiestnika. Ponadto przy każdym Departamencie byli zatrudnieni: naczelny prokurator, jego pomocnicy, referenci, pisarze (oprócz ostatnich wszyscy mianowani przez cesarza na wniosek namiestnika). Do kompletu sądzącego mieli wchodzić: przewodniczący oraz pięciu senatorów lub członków Senatu. Przy Departamentach powołano też obrońców do spraw karnych i cywilnych. Każdą sprawę przygotowywał odpowiedni referent, który przedstawiał ją na posiedzeniu gremium sądzącego. Postępowanie sądowe w Departamentach było zamknięte. Na rozprawy dopuszczano obrońców „ustanowionych przy sądach” oraz osoby należące do sprawy. Każdy Departament miał własną kancelarię i archiwum.

Ubocznym, acz ważnym efektem działalności Departamentów, była wykładania ustawodawstwa sądowego Królestwa Polskiego, dokonywana na marginesie prowadzonych rozpraw sądowych, a mająca służyć jako materiał do nowelizacji odpowiednich aktów prawa sądowego.

Departament IX (Cywilny) składał się z dwóch wydziałów stałych (I i II, bez nazw), a Departament X (Karny) miał wydziały tworzone w zależności od potrzeb. Oba Departamenty zostały zlikwidowane w lipcu 1876 r. (wraz z zniesieniem KRS 1/ 13 VII 1876 r.). Ich kompetencje przejęły Departamenty Sądowe Rządzącego Senatu w Petersburgu. Czy przejęły one również akta, nie udało się ustalić.

Odrębną władzę stanowiło Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, które przejęło część kompetencji II Rady Stanu, a którego otwarcie nastąpiło 20 IX/ 2 X 1842 r. Urząd ten składał się z prezesa, którym był namiestnik oraz senatorów. Ponadto uczestniczyli w nim z urzędu członkowie Rady Administracyjnej, dyrektorzy komisji rządowych, warszawski wojenny gubernator (od 1846 r. warszawski wojenny generał - gubernator), prezesi Heroldii Królestwa Polskiego, prezes Komisji Emerytalnej, kurator Warszawskiego Okręgu Naukowego. Do kompetencji Ogólnego Zebrania należały: spory administracyjne (sądownictwo administracyjne - rekursy od decyzji władz niższych), jurysdykcyjne (o zakres kompetencji władz), sprawy allewiacyjne (o ulgi w podatkach i innych ciężarach skarbowych), heraldyczne i tytułów honorowych. Oprócz tego, ustawą z 26 III 1842 r., na Ogólne Zebranie rozciągnięto spory kompetencyjne między duchownymi a sądami oraz między samymi władzami duchownymi, a także rozpatrywanie zarzutów przeciwko senatorom o „przestępstwa w urzędowaniu”. Zadania b. Komisji Instrukcyjnej, powołanej przy Radzie Stanu przejęła Komisja Przygotowawcza, złożona z referentów i sekretarza. Jej zadaniem było przygotowywanie referatów na posiedzenia. Heroldia Królestwa Polskiego została utrzymana przy Ogólnym Zebraniu na takich samych warunkach jak przy Radzie Stanu.

Ogólne Zebranie zostało zniesione wraz z Heroldią ukazami cesarskimi z 24 V/ 5 VI 1861 r. W jego miejsce została powołana, ukazem cesarskim z 14/ 26 III 1861 r., III Rada Stanu Królestwa Polskiego, która wraz z kompetencjami przejęła także akta i bibliotekę Ogólnego Zebrania oraz Archiwum Heroldii.

Do Spisu Treści

Zawartość

Księgi protokołów Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu (31 ksiąg) zawierają wg ustalonego porządku zebrań następujące sprawy:

1. spory administracyjne i jurysdykcyjne (dawniej określane mianem sporów o zakres kompetencji), stanowiące najważniejszy dział działalności Ogólnego Zebrania, jako najwyższej instancji w sądownictwie administracyjnym, tu odwołania od decyzji władz niższych w różnych sprawach, przeważnie natury gospodarczo-finansowej (realizacja umów zawieranych między władzami a osobami prywatnymi, różne odszkodowania, pożyczki, dostawy rządowe, sukcesje, zapisy hipoteczne, legaty), spory jurysdykcyjne o zakres kompetencji władz niższego szczebla (tu też oddawanie pod sąd urzędników za nadużycia władzy, konfiskata majątków, eksmisje, inwestycje budowlane). Podobnie jak w okresie funkcjonowania II Rady Stanu Królestwa Polskiego orzeczenia Ogólnego Zebrania ws. sporów kompetencyjnych były publikowane;

2. allewiacje (prośby osób prywatnych o ulgi w podatkach i innych ciężarach publicznych wynikłe z przyczyn nadzwyczajnych), stanowią najliczniejszą grupę wśród rozpatrywanych spraw przez Ogólne Zebranie. Były one uzasadniane nadzwyczajnymi wypadkami, jak zniszczenia spowodowane działaniami wojennymi w 1831 r., klęskami żywiołowymi (pożary, powodzie, nieurodzaj). Odwołania były zazwyczaj wnoszone przez KRP i S czy Bank Polski, reprezentujące interesy skarbu państwa przeciwko orzeczeniom w tej mierze władz gubernialnych (Sąd Administracyjny danej guberni);

3. sprawy legitymacji szlachectwa i nadawania tytułów honorowych były załatwiane tym samym trybem jak w II Radzie Stanu. Ogólne Zebranie na wniosek Heroldii, zatwierdzało prawa do szlachectwa osób legitymujących się, natomiast swoje pozytywne postanowienia ws. przyznawania tytułów honorowych (hrabiów, baronów, książąt i inne) kierowało do zatwierdzenia cesarskiego; tylko postanowienia odmowne Ogólnego Zebrania miały znaczenie decyzji ostatecznych. Wszystkie te sprawy były ujmowane w protokołach sumarycznie. Na posiedzeniach zajmowano się także projektem zmian i uzupełnień w prawie o szlachectwie z 1836 r., jak też projektem do Herbarza Rodzin Szlacheckich w Królestwie Polskim oraz sprawami celnymi (patrz wyżej). Ważnym uzupełnieniem inwentarza odnośnie uzyskania prawa do tytułu szlachectwa dziedzicznego jest publikacja Elżbiety Sęczys .

W aktach spraw (22 poszyty) znajdują się m.in. materiały dotyczące organizacji Ogólnego Zebrania (powołanie WDRS, etat kancelarii, skład osobowy), projektu nagród w służbie cywilnej, klasyfikacji urzędników wg rang, stany służby urzędników Ogólnego Zebrania, czy korespondencja ministra sekretarza stanu Ignacego Turkułła ws. otwarcia OZWDRS, oraz jako załączniki wypisy z akt sądów niższej instancji - ziemskich i grodzkich (łęczyckich, szadeckich i sieradzkich z lat 1559-1577).

Do Spisu Treści

Układ

Rzeczowo−chronologiczny, wg posiedzeń.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Archiwum Branickich z Suchej, sygn. 6/ 11, 184/ 217, 185/ 218 (tu 3 księgi)

KRSW, sygn. 6284, 7124

Sekretariat Stanu KP

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania

Akta Ogólnego Zebrania wraz z dokumentacją obu departamentów przeszły prawdopodobnie do III Rady Stanu. Po jej zlikwidowaniu w 1867 r., akta Heroldii Królestwa Polskiego zostały wywiezione do Rosji, a Ogólnego Zebrania złożone w utworzonym wówczas Archiwum Akt Dawnych (AAD). W 1915 r. wywiezione je do Rosji, powróciły do kraju ok. 1925 r. i zostały złożone w AAD. Z zespołu liczącego wówczas 30 m. b. akt ocalało po wojnie zaledwie 2 m.b. (w tym 17 j. a. akt oraz 32 księgi protokołów posiedzeń Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu).

Natomiast po zlikwidowaniu Departamentów IX i X w 1876 r. ich kompetencje przejęły Departamenty Sądowe Rządzącego Senatu w Petersburgu. Czy przejęły one również akta, nie udało się ustalić.

Jak cytować?

AGAD, OZWDRS

Opracowanie

Inwentarz książkowy do akt OZWDRS opracował Marek Obarski w 1983 roku. (wstęp i indeksy przygotowała M. Osiecka). W 2010 r. przeprowadzono meliorację inwentarza, polegającą na: uzupełnieniu rubryki - treść, przeprowadzeniu korekty i uzupełnieniu dat, częściowej paginacji akt oraz uzupełnieniu indeksu osobowego i geograficznego do inwentarza.

Inwentarz OZWDRS powstał w oparciu o komputerową bazę danych ACCESS (pola: sygnatura, seria, tytuł, treść, daty, język, liczba stron, opis zewnętrzny, sygnatury dawne, uwagi). Uzupełniono i poprawiono indeks: osobowy i geograficzny, którego hasła odnoszą się do numerów jednostek w zespole (sygnatur).

Do Spisu Treści

Inne inwentarze

Inwentarz książkowy ze wstępem, oprac. M. Obarski i M. Osiecka w 1993 r.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 27, 29, 30, 57, 98

Dziennik wyroków Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu w sporach jurysdykcyjnych, z. 1-5, Warszawa 1845, 1846, 1851, 1858, 1862

Zbiór ukazów, postanowień i rozporządzeń dotyczących sądownictwa w Królestwie Polskim od dnia 6/ 18 września 1841 roku, t. 1, Warszawa 1845

Goryszewski H., Sądownictwo administracyjne w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 17, z. 2, 1965, s. 153-181

Inwentarz akt II Rady Stanu Królestwa Polskiego z lat 1832-1841, oprac. F. Ramotowska, Warszawa 1976

Izdebski H., Sądownictwo administracyjne w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim do 1867 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 26, z. 2, 1974, s. 119-150

Korobowicz A., Warszawskie Departamenty Rządzącego Senatu, [w:] Historia państwa i prawa Polski, t. 3 Od rozbiorów do uwłaszczenia, pod red. J. Bardacha, M. Senkowskiej-Gluck, Warszawa 1981, s. 479-484

Korobowicz A., Zmiany w ustroju sądownictwa najwyższego w Królestwie Polskim w latach 1815-1876, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 24, z. 2, 1972, s. 125-141

Osiecka M., Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu (Obszczeje Sobranije Warszawskich Diepartamientow Prawitielstwujuszczago Sienata) [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, opr. zb. pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008, s. 266-267

Ramotowska F., Warszawskie Departamenty Rządzącego Senatu i Ogólne Zebranie, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. 2 Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998, s.247-254

Witkowski W., Sądownictwo administracyjne w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim 1807-1867, Warszawa 1984

Do Spisu Treści

Zawartość