SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Udostępnianie

Hasło

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

AKTA PARAFII WYZNANIA RZYMSKOKATOLICKIEGO Z DIECEZJI PRZEMYSKIEJ Z LAT: 1825-1943

Inwentarz zespołu PL, 1 434

Opracowała D. Lewandowska

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Przedmiotem niniejszego inwentarza są akta urzędów parafialnych funkcjonujących w granicach diecezji przemyskiej, sięgającej swymi początkami XIV w. W 1375 r. papież Grzegorz XI w bulli Debitum pastoralis ofiicii zatwierdził metropolię łacińską ze stolicą w Haliczu (od 1412 r. we Lwowie); podporządkowano jej biskupstwa w Przemyślu, Chełmie, Włodzimierzu (później Łucku), Kamieńcu i Kijowie. Jako pierwsze zorganizowane zostało w r. 1377 biskupstwo przemyskie. Diecezje metropolii lwowskiej pod koniec XVI stulecia podzielone zostały na dekanaty, grupujące kilka lub kilkanaście parafii. W diecezji przemyskiej dokonał tego w 1594 r. biskup Wawrzyniec Goślicki. Dziekani czuwali nad funkcjonowaniem organizacji kościelnej w dekanacie i wizytowali podległe sobie miasta i wsie parafialne. Około 1650 r. w diecezji przemyskiej było 9 dekanatów i 12 parafii. Diecezja przemyska byłą jedną z mniejszych, biorąc pod uwagę liczbę dekanatów i parafii. Kolejna reorganizacja Kościoła na omawianym terenie nastąpiła dopiero w końcu XVIII w. Szereg zmian przyniosła działalność organizacyjna Wacława Hieronima Sierakowskiego biskupa przemyskiego w latach 1742-1760. Sierakowski podzielił diecezję na archidiakonaty oraz 12 dekanatów. W 1772 r. w diecezji przemyskiej były 3 archidiakonaty, 12 dekanatów oraz 181 parafii.

Większe zmiany w organizacji kościoła rzymskokatolickiego wprowadził dopiero I rozbiór Polski. Diecezja przemyska znalazła się w granicach Austrii. Zabiegi i plany zmierzające do zmiany struktury organizacyjnej diecezji polskich i dostosowanie ich do szczątkowego charakteru państwa polskiego przekreśliła całkowita utrata niepodległości w 1795 r. Podjęte po upadku państwa polskiego decyzje związane z działalnością Kościoła rzymskokatolickiego realizowały państwa zaborcze. Granice rozbiorów poprzecinały w sposób sztuczny polskie struktury kościelne. Następowała również stopniowa reorganizacja diecezji przemyskiej zgodnie z duchem reform józefińskich. Jednocześnie granice kościelne diecezji zostały dostosowane do granic podziału administracji cywilnej, czyli cyrkułów, co wiązało się z koniecznością zmian terytorialnych w obrębie diecezji. Na żądanie gubernium lwowskiego biskup tarnowski podpisał 20 XI 1786 r. umowę cesyjną z biskupem przemyskim Antonim Gołaszewkim, na mocy którego diecezja odstąpiła biskupstwu przemyskiemu 3 dekanaty (Głogów, Miechocin i Rudnik) z 28 parafiami w zamian za przyłączony z diecezji przemyskiej dekanat krośnieński z 8 parafiami. Wyrównywanie granic nastąpiło także między diecezją przemyską a archidiecezją lwowską. W latach 1784-1787 diecezja przemyska odstąpiła archidiecezji lwowskiej 23 parafie w rejonie Lubaczowa, Sokala i Stryja, zyskała natomiast 7 parafii w rejonie Jaworowa i Rudek. Zmiany te uzyskały sankcję kanoniczną po 1795 r. Bulla papieska z 24 IX 1805 r. (weszła w życie dopiero w 1807 r.) podzieliła terytorium zlikwidowanej diecezji tarnowskiej pomiędzy biskupstwa w Krakowie i Przemyślu. Do diecezji przemyskiej włączono 2 okręgi polityczne – Tarnów i Jasło; łącznie 148 parafii. W 1808 r. diecezja ta obejmowała 7 okręgów politycznych (Jasło, Przemyśl, Sanok, Rzeszów, Sambor, Tarnów i Zamość), 31 dekanatów i 373 parafii. Cyrkuły podlegały władzy tzw. gubernium we Lwowie. Po roku 1780 zreorganizowano również kurię biskupią i konsystorz generalny, które połączone zostały w jeden urząd consistorium generale pod przewodnictwem biskupa ordynariusza. Wszyscy członkowie tego urzędu otrzymali przywileje urzędników państwowych. Kancelarie konsystorskie zostały w 1780 r. zobowiązane do prowadzenia dokumentacji według norm zreformowanej w 1766 r. kancelarii państwowej. Zaniechano prowadzenia dawnej kancelarii polskiej opartej na księgach wpisów, a zaprowadzono nową posługującą się protokolarzem i zbiorem aktowym. Obok spraw bieżących notowanych z reguły w protokole czynności konsystorza, prowadzone były (głównie w pierwszym okresie okupacji austriackiej – do 1815 r.) tzw. "Protokoły korespondencji" z władzami gubernialnymi.

W latach 1784-1807 przeprowadzono reorganizację sieci dekanatalnej i dostosowano ją do granic administracji państwowej. Przeprowadzono również na wielką skalę także tzw. józefińską regulację parafii, której celem było tworzenie nowych parafii rzymskokatolickich, a ograniczenie liczby greckokatolickich placówek duszpasterskich. W samej tylko diecezji przemyskiej plan regulacji przewidywał utworzenie około 80 nowych parafii. Uposażenie parafii pokrywał fundusz religijny. Proboszczowie parafii na terenie zaboru austriackiego stali się urzędnikami stanu cywilnego. Po 1815 r. pod względem kościelnym w granicach zaboru austriackiego pozostała większa część diecezji przemyskiej z Przemyślem. W granicach Królestwa Polskiego pozostał okręg zamojski, a w r. 1821 diecezja utracił na rzecz biskupstwa tynieckiego obwód tarnowski (4 dekanaty z kilkudziesięcioma parafiami).

W okresie XIX wieku w organizacji terytorialnej diecezji przemyskiej zachodziły stałe zmiany, co związane było z przeobrażeniami politycznymi, tworzeniem nowych struktur kościelnych i likwidowaniem już istniejących. W 1809 r. w diecezji przemyskiej było 7 okręgów politycznych, 31 dekanatów, 380 parafii; około r. 1820 diecezja obejmowała 20 dekanatów i 284 placówki duszpasterskich, w 1834 r. – 5 okręgów politycznych, 23 dekanatów i 273 parafie.

W połowie XIX w. polityka władz oparta na dotychczasowym systemie uległa ostatecznemu załamaniu. Dekret cesarza Franciszka Józefa z 18 IV 1850 r. zniósł józefinizm jako system obowiązujący, a w 1855 r. podpisany został konkordat między cesarstwem a Stolicą Apostolską. Kilka lat później konkordat został zerwany, jednak polityka cesarstwa wobec Kościoła i Stolicy Apostolskiej uległa znacznemu złagodzeniu. We wszystkich diecezjach rozwinęły się urzędy centralne. Obok kapituły katedralnej i seminarium duchownego zasadniczą rolę odgrywał nadal konsystorz. Do najważniejszych jego urzędów należały: oficjałat i wikariat generalny, kancelaria, sąd biskupi. Zmianom ulegała nadal organizacja terytorialna diecezji, która rozbudowywała się w wyniku znacznego przyrostu ludności. Tuż przed wybuchem I wojny światowej w 1914 r. liczba dekanatów w diecezji wynosiła 32; funkcjonowało na jej terenie około 320 placówek duszpasterskich.

Po I wojnie światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości, ustalone ostatecznie w latach 1919-1923 granice polityczne odrodzonego państwa nie pokrywały się z granicami polskich diecezji. W skład Rzeczypospolitej weszła metropolia lwowska z diecezjami: przemyską i tarnowską. 10 II 1925 r. podpisany został konkordat z Watykanem, na podstawie którego usankcjonowano podział terytorialny Kościoła w Polsce. Konkordat zaręczał Kościołowi pełną wolność w wykonywaniu jurysdykcji oraz swobodną administrację jego sprawami i majątkiem; duchownym i wiernym zapewniał niczym nie skrępowane kontakty ze Stolicą Apostolską. Organizacja wewnętrzna diecezji nie uległa większym zmianom w stosunku do okresu poprzedniego. W związku z wprowadzeniem nowego kodeksu prawa kanonicznego nastąpiły niewielkie zmiany w strukturze kurii biskupiej. Zanikła instytucja konsystorza generalnego. Odtąd urząd biskupi nazywany był we wszystkich diecezjach kurią biskupią lub diecezjalną i dzielił się na dwa wydziały: administracyjny i sądowy. W okresie międzywojennym, w diecezji przemyskiej, podobnie jak w innych diecezjach znacznie zwiększyła się liczba dekanatów i parafii; rozległe terytorialnie placówki duszpasterskie dzielone były na mniejsze. W roku 1926 na terenie archidiecezji działało 330 parafie; w r. 1938 – 352 parafii.

Odradzającą się strukturę Kościoła rzymskokatolickiego przerwał wybuch II wojny światowej. 17 IX 1939 r. Armia Sowiecka dokonała agresji na wschodnie obszary Rzeczypospolitej. W granicach USRR znalazły się większość terytorium dawnej metropolii lwowskiej, jednak przeważająca część diecezji przemyskiej została włączona do Generalnej Guberni; pozostałą część przyłączono do GG w 1941 r., po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w ramach tzw. Dystryktu Galicja.

Po zakończeniu wojny w 1945 r. nastąpiły poważne zmiany w zakresie organizacji kościoła rzymskokatolickiego w Polsce, co wiązało się ze zmianami granic państwa. Terytorium dawnej diecezji przemyskiej w większej części znalazło się w granicach Polski.

W przeciągu wieków parafia – najmniejsza i podstawowa część składowa organizacji kościelnej – spełniała istotną rolę, zabezpieczając wszelkie potrzeby religijne wiernych.

Liczba parafii w diecezjach wschodnich ulegała stałym zmianom. W ciągu XVII-XVIII wieku sieć parafialna rozbudowywała się głownie na litewsko-ruskich obszarach państwa polskiego. W XVII w. wiele kościołów katolickich przejętych w dobie reformacji przez protestantów zostało rewindykowanych przez kościół rzymskokatolicki. Nastąpiła również znaczna rozbudowa sieci parafialnej. W diecezji przemyskiej do połowy 1640 r. było około 153 parafii, w r. 1685 – już 165 placówek. W 1772 r. liczba parafii wzrosła do około 181. Ogromne zmiany w organizacji sieci parafialnej na omawianym terenie nastąpiły w okresie zaboru austriackiego (plany regulacji parafii, zmierzające do rozbudowy i zmiany granic dotychczasowych placówek duszpasterskich). Sieć parafii w diecezji przemyskiej znacznie wzrosła w II połowie XIX w. za rządów kolejnych biskupów: A. Manastyrskiego, Macieja Hirschlera, a przede wszystkim Łukasza Soleckiego (1887-1900) i Józefa Sebastiana Pelczara (1901-1924). Problem budowy nowych kościołów i tworzenia nowych placówek duszpasterskich był przedmiotem obrad 3 synodów diecezjalnych i licznych kongregacji dziekanów; przeprowadzona został ankieta skierowana do wszystkich dziekanów w diecezji.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego dał się zauważyć znaczny wzrost liczby parafii; dzielono parafie rozległe terytorialnie i bardzo liczne, powoływano nowe placówki duszpasterskie. Duży przyrost parafii spowodowany był również rewindykacjami kościołów, zabranych przez władze zaborcze.

Przez cały okres istnienia przy kościołach parafialnych funkcjonowały kancelarie, których zadaniem było koordynowanie różnorodnej działalności parafii, gromadzenie wszelkiej dokumentacji wytworzonej przez jej administratorów, prowadzenie i zabezpieczenie ksiąg metrykalnych, korespondowanie z władzami duchownymi i świeckimi, sporządzanie protokołów czynności urzędu parafialnego oraz protokołów przedślubnych. Kancelarie parafialne prowadziły także rzeczowe księgi spisów (tzw. raptularze), gdzie notowano w układzie chronologicznym chrzty, śluby, zgony w bardzo uproszczonej formie (data roczna i nazwiska). Istniały także księgi rodzin w parafii (status animarum) sporządzane w układzie: alfabetycznym (według nazwisk), terytorialnym (według miast i wsi) oraz chronologicznym (według pierwszego wpisu dotyczącego danej rodziny). Dokumentacja gromadzona przez parafie sięgała niejednokrotnie początków ich istnienia; oczywiście w różnych okresach dziejów kancelarie parafialne były bardziej lub mniej rozwinięte.

Do Spisu Treści

Zawartość

Zespół tworzą akta 3 parafii diecezji przemyskiej (Kalinów, Mużyłowice i Równe ad Medenice), wytworzone główne po 1900 r. Są to księgi zapowiedzi, rejestry chorych, rejestry zmarłych, spisy parafian, księga zapowiedzi, protokoły przedślubne. Zachował się również inwentarz kościoła parafialnego w Równem ad Medenice z 1928 r., zawierający opis kościoła, zakrystii, plebani, zabudowań plebańskich, inwentarza żywego i innych świadczeń (nr 13). Jednostki określone jako akta dotyczące działalności urzędów parafialnych zawierają korespondencję, różnego rodzaju zaświadczenia, odpisy akt stanu cywilnego, karty zgonów, dokumenty urzędowe (patrz: nr 7, 14). Jednostka nr 15 zatytułowana „Parafie różne” zawiera pojedyncze dokumenty z 36 parafii na terenie diecezji. Są to głównie świadectwa chrztów i urodzeń, ślubów, zapowiedzi oraz wyciągi metrykalne, stanowiące niegdyś załączniki do akt metrykalnych; ponadto m. in.: nekrolog bpa przemyskiego Antoniego Gołaszewskiego (zm. 24 IV 1824 r.) z 25 IV 1824 r. i pismo urzędu dziekańskiego w Rudkach do urzędów parafialnych w dekanacie rudeckim dotyczące terminu Kongregacji, 17 V 1930 r.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg i akt od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat [Prawo o aktach stanu cywilnego z dnia 29.09.1986 (z późn. zm.), Dz. U. nr 161 (2004), poz. 1688, art. 25; Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie szczegółowych zasad sporządzania aktów stanu cywilnego .... z dnia 26.10.1998 (z późn. zm.), Dz. U. nr 92 (1999), poz. 1058 Par. 28].

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

"Archiwum Zabużańskie" Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście, ul. Smyczkowa 14, 02-678 WARSZAWA

Księgi metrykalne od których zamknięcia nie minęło jeszcze 100 lat.

Do Spisu Treści

Hasło

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Akta urzędów parafialnych z diecezji przemyskiej były przechowywane w archiwach parafii. Duże zasługi dla ich zabezpieczenia i uporządkowania położył biskup przemyski Józef Sebastian Pelczar, który w Kronice diecezji przemyskiej z 1913 r. polecił wszystkim proboszczom, aby na podstawie materiałów przechowywanych w archiwach parafialnych spisali swe parafie i kościoły oraz odtworzyli i zestawili dane historyczne. Brak przygotowania do tego rodzaju pracy oraz wybuch wojny przerwały tę inicjatywę, która spowodowała jednak wzrost zainteresowania dla spuścizny archiwalnej oraz potrzebę jej ochrony. Zabezpieczanie archiwów parafialnych zalecały już synody z 1902 i 1908 r. W 1927 r. biskup Pelczar ogłosił w Kronice diecezji przemyskiej, iż wszelkie rękopisy z okresu do 1772 r. (pergaminy, księgi wizytacji, kroniki, rachunki, metryki, inwentarze) powinny być odesłane do archiwum diecezjalnego i zalecił kontrolę wykonania tego polecenia podczas corocznych wizytacji dziekańskich. W latach 20. XX w. ostatecznie zorganizowane zostało w Przemyślu Archiwum Diecezjalne przy Kurii Biskupiej obrządku łacińskiego (statut otrzymało 15 X 1927 r.). Archiwa parafialne stanowiły V dział tego archiwum (tzw. Akta i księgi parafialne); najstarsze dokumenty sięgały XVI w. Grupa ta nie stanowiła wówczas jednolitego zespołu archiwalnego, a jedynie zbiór akt nadesłanych przez urzędy parafialne stanowiących odrębne zespoły oznaczone nazwą miejscowości – siedziby parafii w porządku alfabetycznym i sygnaturą, oraz posiadające numery kolejne w obrębie danego archiwum (J. Kwolek, Archiwa diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego, Przemyśl 1927) .

Zawartość archiwów parafialnych stanowiły przede wszystkim księgi metrykalne, ale także kopiariusze, inwentarze, rachunki itp. W 1927 r. większość parafii nie posiadała w archiwum żadnych ksiąg lub mniej niż 2 księgi.

W 1945 r. nastąpił masowa repatriacja ludności z terenów tzw. zabużańskich. Duchowni wyjeżdżając ze swych macierzystych placówek częstokroć zabierali ze sobą dokumentację parafialną. Pewna liczba ksiąg i towarzyszących im akt poprzez urzędy stanu cywilnego została przekazana do Archiwum Akt Stanu Cywilnego przy Ministerstwie Administracji Publicznej. W 1950 r. Ministerstwo to zostało zlikwidowane, a akta zgromadzone w archiwum oraz pochodzące z innych źródeł zaczęto przekazywać do tzw. Archiwum Zabużańskiego Urzędu Stanu Cywilnego w Warszawie-Śródmieściu. Zachowane akta parafialne trafiły do Archiwum Głównego Akt Dawnych wraz z księgami metrykalnymi, które są tu przekazywane zgodnie z rozporządzeniem ministra spraw wewnętrznych z 14 II 1987 r., po upływie 100 lat od daty zamknięcia księgi. Informacje o aktach parafialnych sporadycznie pojawiały się w protokołach zdawczo-odbiorczych dotyczących ksiąg metrykalnych. W pierwszych przekazanych do AGAD protokołach umieszczano informację: „Urząd Stanu Cywilnego przekazuje jednocześnie inne książki z terenów zabużańskich nie mające charakteru ksiąg stanu cywilnego do ewentualnego przechowania i zidentyfikowania” (Archiwum Zakładowe AGAD, Przekazywanie akt, teczka 16/17, s. 15, 23).

Jak cytować?

AGAD, Akta Par. Przem.

Opracowanie

Akta ułożone zostały alfabetycznie według nazw parafii. Jednostki posiadają sygnaturę ciągłą w obrębie całego zespołu. Dokumentacji wytworzonej przez poszczególne parafie nadano układ chronologiczny w obrębie danego typu akt (księgi zapowiedzi, protokoły przedślubne, spisy rodzin, księgi czynności itp.). Dokumenty luzem dotyczące ogólnej działalności urzędu parafialnego i zawierające różnorodny materiał stanowią ostatnią jednostkę w aktach danej parafii. Materiał zawarty w tych jednostkach ułożono chronologicznie lub chronologicznie-rzeczowo. Znaczną ilość dokumentacji parafialnej wyodrębniono podczas porządkowania tzw. variów i dissolutów Oddziału II. Z dokumentów tych utworzono jednostkę (nr 15), którą zatytułowano: „Parafie różne”. W inwentarzu uwzględniono przynależność dekanatalną parafii w okresie dwudziestolecia międzywojennego (wykorzystano w tym celu „Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioecesis ritus latini Premisliensis, Przemyśl 1930).

Przewidywane dopływy

"Archiwum Zabużańskie" Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście przekazuje do AGAD co 2 lata księgi, od których zamknięcia upłynęło 100 lat. Być może przekazane zostaną również kolejne akta parafialne.

Do Spisu Treści

Bibliografia

AGAD, C. K. Ministerstwo Wyznań i Oświaty, nr 19 k, 44 k, 59 k, 92 k, 112 k, 120 k, 128 k, 138 k, 142 k, 157 k, 162 k, 179 k, 265 k, 268 k, 269 k

AGAD, Archiwum Zakładowe, Przekazywanie akt, teczka 16/17

Dzienniki Ustaw PRL: 1945 r., nr 48 , 1955 r., nr 25, 1987 r., nr 7

Monitor Polski, 1976 r., nr 10

Historia Kościoła w Polsce, t. 1-2, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Warszawa 1974-1979

Kościół w Polsce, pod red. J. Kłoczowskiego, t. II, wieki XVI-XVIII, Kraków 1970

Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioecesis ritus latini Premisliensis, Przemyśl 1930

J. Kłoczowski, L. Müllerowa, J. Skarbek, Zarys dziejów Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 1986

Z. Krupska, Kancelaria i dokumentacja parafii rzymskokatolickich diecezji południowo-wschodnich z okresu zaborów i II Rzeczypospolitej, „Miscellanea Historico-Archivistica”, t. IV, 1994

B. Kumor, Granice metropolii i diecezji polskich 1868-1939, w: „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 18-24, Lublin 1969-1972

B. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772-1918, Kraków 1980

J. Kwolek, Archiwa Diecezji Przemyskiej obrządku łacińskiego, Przemyśl 1927

G. Mucha, Archiwum Zabużańskie Urzędu Stanu Cywilnego w m. st. Warszawie, „Archiwista Polski”, nr 3, 1997

Do Spisu Treści

INWENTARZ