SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje urzędu

Zawartość

Udostępnianie

Hasła

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Tymczasowa Komisja Wojenno-Śledcza 1861-1882

Tymczasowa Komisja Wojenno-Śledcza, 1861-1882

Inwentarz zespołu PL, 1 242

Opracowała Monika Michalska

Dzieje urzędu

Tymczasowa Komisja Wojenno-Śledcza została utworzona w Warszawie 22 X 1861 r., na mocy rozkazów Namiestnika i Głównodowodzącego Wojskami w Królestwie Polskim z 13 i 14 X 1861 r., wydanych w związku z nasilającymi się represjami po wprowadzeniu w Królestwie Polskim stanu wojennego (14 X 1861). Funkcjonowała równorzędnie z drugą komisją działającą od 1833 r. - Stałą Komisją Wojenno-Śledczą, w Cytadeli Warszawskiej. Komisję Tymczasową oddano początkowo pod bezpośrednie zwierzchnictwo warszawskiego wojennego generał - gubernatora, a po likwidacji tego urzędu, kolejno: namiestnika i generał – gubernatora warszawskiego. W związku z tym zmianie podlegała jej nazwa. Początkowo brzmiała ona: Tymczasowa Komisja Wojenno–Śledcza Ustanowiona przy Namiestniku i Głównodowodzącym Wojskami w Królestwie Polskim [Wriemiennaja Wojenno–Sledstwiennaja Komissija pri Namiestnikie i Gławnokomandujuszczem Wojskami w Carstwie Polskom]. W dniu 26 III 1862 r., po przywróceniu w kraju „porządku” Komisja Tymczasowa została zlikwidowana, rozporządzeniem namiestnika gen. Aleksandra Lüdersa. Powodem reaktywowania Komisji w 1863 r. były nasilające się ruchy narodowowyzwoleńcze w Królestwie Polskim, w okresie powstania styczniowego. Obydwie Komisje: Stała i Tymczasowa miały pracować równorzędnie; dotychczas funkcjonująca samodzielnie Komisja Stała, wobec wzmożonej pracy i ilości rozpatrywanych spraw przestała być skuteczna. W latach 1864 –1874 Komisja Tymczasowa nosiła nazwę: Tymczasowa Komisja Wojenno–Śledcza Ustanowiona przy Namiestniku i Głównodowodzącym Wojskami Warszawskiego Okręgu Wojennego [Wriemiennaja Wojenno–Sledstwiennaja Komissija pri Namiestnikie i Gławnokomandujuszczem Wojskami Warszawskogo Wojennogo Okruga], a od 1874 r.: Tymczasowa Komisja Wojenno-Śledcza Ustanowiona przy Warszawskim Generał - Gubernatorze [Wriemiennaja Wojenno–Sledstwiennaja Komissija pri Warszawskom Generał - Gubernatorie].

Od 1863 r. do października 1865 r. Komisja Tymczasowa miała siedzibę w więzieniu przy ul. Pawiej. Posiadała ona takie same uprawnienia i tryb postępowania jak Komisja Stała. Stosowała również te same metody, niejednokrotnie daleko odbiegające od jakichkolwiek przepisów prawnych. Metodę działania wobec oskarżonego przyjmowano w zależności od jego pozycji społecznej, wpływów bądź majątku jaki posiadał, a co za tym idzie - ewentualnych korzyści jakie można było przy tej okazji uzyskać. Sposób prowadzenia śledztwa uzależniony był także od tego, jaka forma badania wydawała się sędziom skuteczna w każdym konkretnym przypadku: w obecności całego składu Komisji, w cztery oczy, czy nawet bezpośrednio w celi, nie zaś sali rozpraw. Posługiwano się metodami, od brutalności i okrucieństwa, przez zastraszenie i podstęp, do próśb, obietnic i przesadnej troskliwości o oskarżonego. W skład komisji wchodzili: prezes, jego pomocnik, czterech starszych i dwóch młodszych członków, dwóch referentów, czterech protokolantów, prowadzący dziennik i archiwariusz. Ponadto zatrudniano wynajętych pisarzy w liczbie zależnej od wagi i rozmiarów sprawy. Zadaniem Komisji było tropienie wszelkich przejawów życia narodowego, które w myśl ustawy o stanie wojennym, ogłoszonym 14 X 1861 r., uznane zostały za przestępstwa polityczne. W 1863 r. Komisja Tymczasowa stała się głównym organem śledczym, usuwając tym samym w cień Stałą Komisję. Komisja Tymczasowa funkcjonowała jeszcze po upadku powstania, obejmując zakresem swego działania wszystkie sprawy polityczne tego okresu. W październiku 1865 r. przeniosła się ponownie do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej.

Procedura postępowania kancelaryjnego była podobna do przyjętej przez Komisję Stałą. Po zakończeniu śledztwa opracowywane były referaty z wnioskami co do wymiaru kary w trybie administracyjnym lub sądowym: przekazywano je wraz z materiałami śledczymi do namiestnika (początkowo do wojennego generał – gubernatora warszawskiego), a po 1874 r. do generał – gubernatora warszawskiego. Podejmował on decyzję odnośnie dalszych losów sprawy. Następnie akta sprawy przekazywane były do kancelarii kolejnych instytucji: Sądu Wojennego w Cytadeli czy też Audytoriatu Polowego, co powodowało nieustającą wędrówkę akt, aż do zakończenia sprawy. Niejednokrotnie podczas śledztwa do Komisji Tymczasowej wpływały materiały innych władz śledczych i policyjnych. Ponadto Komisja przejmowała także jako sukcesję czynną registratury likwidowanych instytucji śledczych i sądowych. W 1865 r. przejęła registraturę Stałej Komisji Śledczej, w 1879 r. część akt Oddziału Sądowego Warszawskiego Okręgu Wojennego wraz z odziedziczonymi przez niego w 1874 r. aktami Audytoriatu Polowego; także akta zlikwidowanych w latach 1866 i 1867 zarządów naczelników wojennych i terenowych komisji śledczo – sądowych. Tymczasowa Komisja Wojenno-Śledcza rozwiązana została rozkazem szefa sztabu Warszawskiego Okręgu Wojennego z 12 VI 1882 r., wydanego na podstawie „zasad” opracowanych przez Komitet do Spraw Królestwa Polskiego i zatwierdzonych przez cesarza 24 VI 1876 r.

Do Spisu Treści

Zawartość

Pierwszych 8 ksiąg – to spisy alfabetyczne „przestępców politycznych”. Sygnatura 1 obejmuje lata 1863 – 1874 i zawiera nazwiska zaczynające się na wszystkie litery alfabetu w układzie według alfabetu polskiego. W obrębie litery przyjęty został porządek chronologiczny. Wpisy zawierają dane personalne, krótki opis działalności przestępczej i decyzję co do dalszych losów obwinionego: wymiar kary w trybie administracyjnym, zwolnienie lub skierowanie sprawy do sądu wojennego oraz numery akt sprawy (także ewentualne informacje o poszukiwaniu danej osoby). Dalsze 7 ksiąg - to spisy z lat 1861 – 1872; każda z nich obejmuje kilka liter (według alfabetu rosyjskiego). W obrębie litery obowiązuje porządek chronologiczny. Różnią się one od pierwszej księgi innym układem zapisów, jak i obszerniejszym zakresem wiadomości w sprawach należących nie tylko do Komisji Tymczasowej. Zapisano w nich również osoby, których sprawy rozpatrywane były przez: Audytoriat Polowy – szacunkowo jest to ok. 40 % wpisów (liczba wpisów zbliżona do ilości wpisów spraw załatwianych przez Tymczasową Komisję Śledczą), okręgowe sądy (komisje) wojenne – ok. 10 % wpisów a także sprawy skierowane do Stałej Komisji Śledczej i Sądu Wojenno–Polowego w Cytadeli. Dwie ostatnie instytucje obejmują około 10 % wpisów. Posiadają one odsyłacze do akt spraw (z numerami sprawy) danej instytucji, numery stron jeżeli akta dotyczą kilku osób, datę rozpatrywania sprawy. W niektórych przypadkach odsyłaczy jest kilka i dotyczą różnych instytucji, co związane było z wędrówką akt. W omawianych księgach zapisane zostały również osoby, których sprawy posiadają innego rodzaju odsyłacze: m. in.: do osobnych komisji powołanych do zbadania konkretnych spraw, „wyciągi z zeznań Awejdego”, „ze spraw dotyczących uchodźców powracających z zagranicy”, a także odnośniki do akt spraw innych osób.

Nazwiska oskarżonych, których sprawy posiadają odsyłacze do akt Stałej Komisji Śledczej, faktycznie (choć nie we wszystkie) można odnaleźć w sumariuszach tejże Komisji.

Osoby, których akta spraw zachowały się w zachowanych szczątkowo zespołach akt Audytoriatu Polowego i Sądu Wojenno – Polowego w Cytadeli, przechowywanych w AGAD, także można odnaleźć w omawianych siedmiu tomach spisów. Często jednak numery spraw zamieszczone w odsyłaczach z ksiąg spisów nie zgadzają się z faktycznymi numerami, którymi opatrzone są akta spraw. Co więcej, niekiedy przy nazwisku „przestępcy”, którego akta zachowały się w dokumentacji wspomnianych zespołów, w księgach spisów pojawiają się odsyłacze do innej z wymienionych instytucji (np. akta sprawy znajdują się w Audytoriacie Polowym, natomiast w księdze spisów widnieje zapis, że sprawą zajmował się Sąd Wojenno–Polowy). Świadczy to o przepływie spraw między instytucjami i potwierdza hipotezę, że wyżej wymienione księgi spisów obejmowały sprawy prowadzone przez wszystkie ówczesne urzędy sądowo – śledcze.

Akta spraw (20 j. a.) Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej pochodzą z lat 1862 – 1882. Ich zawartość tematyczna jest dość szeroka. Tymczasowa Komisja tropiła wszelką działalność uznaną w myśl przepisów stanu wojennego za przestępstwo polityczne, a więc były to obwinienia zarówno o noszenie strojów i emblematów narodowych, śpiewanie zakazanych pieśni, czytanie i kolportowanie zabronionych druków, podejrzenia o „nieprawomyślne” nastawienie do władzy, obrazę władzy, utrzymywanie kontaktów z osobami podejrzanymi, nie składanie donosów, poprzez sprawy będące większym przewinieniem: udział w demonstracjach patriotycznych, sprzyjanie powstaniu, zbiegostwo, działalność emigracyjną, uczestnictwo w walkach zbrojnych i służbie Żandarmerii Narodowej, pełnienie podrzędnych funkcji w organizacjach narodowych, do spraw o najwyższej randze: udział w centralnych władzach narodowych. W aktach znajdują się zeznania: Karola Majewskiego, Oskara Awejdego, Władysława Daniłowskiego i Jana Wernickiego; jest tu także księga z bardzo obszernymi zeznaniami Władysława Rudnickiego. Zawiera ona informacje o Organizacji Narodowej i działaniach powstańczych na Ukrainie, formowaniu oddziałów w Galicji, szeroko zakrojonej działalności emigracyjnej, projektach utworzenia polskiej szkoły mierniczej dla tajnego kształcenia wojskowego emigrantów.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest zmikrofilmowany

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Część akt Tymczasowej Komisji znajduje się obecnie w:

Dziale rękopisów Państwowej Biblioteki Publicznej im. Sałtykowa – Szczedrina w Sankt Petersburgu.

Archiwum Namiestnika Fiodora Berga w Głównym Państwowym Archiwum Federacji Rosyjskiej w Moskwie.

Materiały o podobnej treści znajdują się też w Archiwum Głównym Akt Dawnycyh w Warszawie, w zespołach:

Stała Komisja Śledcza

Audytoriat Polowy

Zarząd Generał-Policmajstra

Do Spisu Treści

Hasła

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Losy akt Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej po jej likwidacji były podobne jak w przypadku spuścizny aktowej Stałej Komisji. Po likwidacji urzędu akta przekazano do Archiwum Akt Dawnych. Ich dzieje nie są do końca zbadane. Zeznania niektórych osób w oryginale lub odpisach trafiały do różnych osób i instytucji. W 1902 r. Biblioteka Jagiellońska w Krakowie nabyła dwa tomy akt śledczych z zeznaniami . Akta przechowywane w AAD w 1915 roku wywiezione zostały do Rosji, skąd powróciły w 1923 r. Część akt przed II wojną światową znalazła się w Bibliotece Krasińskich w Warszawie (uległy zagładzie podczas wojny).

W czasie II wojny światowej akta Komisji zostały zniszczone prawie w 100 %. Ocalało 8 ksiąg spisów osobowych „przestępców politycznych” z lat 1861 – 1874, z których tylko jeden pochodzi niewątpliwie z kancelarii Komisji Tymczasowej. Proweniencja pozostałych (2-8) nie jest zupełnie jasna. Nie wiadomo gdzie były przechowywane i kto je sporządził. Niewątpliwie w okresie międzywojennym znajdowały się one przy aktach zespołu Zarząd Generał – Policmajstra w Królestwie Polskim. Posiadają sygnatury Zarządu (nr 6250-6256), nadane tą samą ręką co spisy z Zarządu Generał – Policmajstra (są to również numery powyżej 6200).

W 1964 r. przekazanych zostało z Związku Radzieckiego do Polski 18 poszytów akt spraw Tymczasowej Komisji Wojenno - Śledczej. W 1968 r nabyto od osoby prywatnej jedną księgę z zeznaniami Władysława Rudnickiego.

Jak cytować?

AGAD, TKŚ

Opracowanie

Pierwszy inwentarz kartkowy do zespołu został sporządzony ok. 1965 r. przez F. Ramotowską. Zostały w nim również uwzględnione omówione wyżej księgi spisów o niejasnej proweniencji (sygn. 2-8). Inwentarz ten odbiegał od przyjętych obecnie zasad opracowania pomocy archiwalnych do zespołów. W 2002 r. podjęto meliorację zespołu. Przeprowadzono transkrypcję rosyjskich tytułów akt i przetłumaczono je na język polski; w niektórych przypadkach rozszerzono także zapis tytułowy. Wobec szczątkowego stanu zachowania zespołu utrzymano dotychczasowy układ w ramach dwóch grup: spisów alfabetycznych osób, w sprawach których Komisja prowadziła śledztwo i akt spraw. Pozostawiono dotychczasowe sygnatury. Komisja Metodyczna AGAD z dn. 6 V 2003 r. przyjmująca inwentarz zadecydowała o pozostawieniu w zespole ww. ksiąg spisów. Uściślono datację. W opisie jednostki inwentarzowej uwzględniono następujące elementy: sygnatura, tytuł, daty, język, opis zewnętrzny, liczba stron, sygnatury kancelaryjne, sygnatury dawne i uwagi. Wprowadzono także informację o mikrofilmie. Uzupełniono rubryki dotyczące języka akt i sygnatur dawnych. W jednostkach zawierających akta spraw (sygn. 9-28), w rubryce uwagi podano informacje o występowaniu zapisu na temat danej osoby w spisach imiennych. Do inwentarza sporządzono indeks osobowy i geograficzny.

Do Spisu Treści

Bibliografia

S. Kieniewicz, Warszawa w latach 1795 – 1914. Warszawa 1978

K. Konarski, Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Komisje Śledcze Tymczasowa i Stała [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. II, Archiwa porozbiorowe i najnowsze, Warszawa 1956, s. 170-173

S. Król, Cytadela Warszawska. X Pawilon – carskie więzienie polityczne (1833 – 1856), Warszawa 1978

J. Niemojewski, Podstawy prawne wyroków sądów wojskowych rosyjskich w powstaniu 1863 roku na terytorium Królestwa Polskiego. Szkic historyczno-prawny [w:] Księga pamiątkowa ku uczczeniu dwudziestopięcioletniej działalności naukowej Marcelego Handelsmana, Warszawa 1928, s. 301-330

F. Ramotowska, Tymczasowa Komisja Wojenno–Śledcza Ustanowiona przy Namiestniku i Głównodowodzącym Wojskami Warszawskiego Okręgu Wojennego [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie T. II, Epoka Porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998, s.454-460

Zesłańcy Powstania Styczniowego z Królestwa Polskiego. Wykaz nazwisk z akt w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych”, opr. Z. Strzyżewska, Warszawa 2001

Zbiór zeznań śledczych o powstaniu styczniowym, opr. i przyg. do druku S. Kieniewicz, Wrocław 1956

Do Spisu Treści

INWENTARZ