SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Układ

Udostępnianie

Indeksy

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

Zawartość

Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego - księgi kancelaryjne 1813-1815

Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego – akta spraw 1813-1815

Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego

Inwentarz zespołu PL, 1/181

Opracowanie: Małgorzata Osiecka

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

W styczniu 1813 r. wojska rosyjskie, w ślad za wycofującą się armią francuską, wkroczyły na tereny Księstwa Warszawskiego. W lutym zajęły Warszawę, a w maju Kraków. W marcu ustała działalność naczelnych władz Księstwa Warszawskiego. 13 III 1813 r., z rozkazu Aleksandra I, feldmarszałek Michaił Kutuzow powołał do życia Radę Najwyższą Tymczasową, jako centralny organ zarządu na okupowanych ziemiach Księstwa Warszawskiego. Działała ona jako władza cywilna o charakterze kolegialnym. Do zakresu jej kompetencji należały wszelkie sprawy administracyjne kraju, z wyjątkiem tych, które były zastrzeżone dla władz wojskowych rosyjskich. Przejęła kompetencje Rady Stanu i Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego w zakresie administracji lokalnej, sądownictwa oraz szkolnictwa. Składała się z wydziałów: skarbu, policji, spraw wewnętrznych i sprawiedliwości. Obok niej powołano 10-osobowy Komitet Centralny, złożony z przedstawicieli departamentów, którego zadaniem było pośredniczenie pomiędzy tymczasowymi władzami centralnymi, a władzami lokalnymi oraz mieszkańcami.

Według regulaminu Rady, w jej skład wchodzili: prezydujący z tytułem generał-gubernatora Księstwa, jego zastępca oraz trzech radców. Prezydentem został tajny radca senator Wasilij Siergiejewicz Łanskoj, wiceprezydentem - tajny radca senator Nikołaj Nikołajewicz Nowosilcow, a radcami stanu: tajny radca Tomasz Wawrzecki, rzeczywisty rada stanu książę Ksawery Drucki-Lubecki oraz Ludwik Krzysztof von Colomb, dotychczasowy zarządza dóbr ziemskich króla saskiego w Księstwie Warszawskim. Łanskomu powierzono sprawy policji, Lubeckiemu resort spraw wewnętrznych, Colombowi skarb, a Wawrzeckiemu sprawiedliwość oraz sprawy pozostałe po ministerium wojny, tj. lazarety wojskowe, koszary i budowle wojskowe.

Przy Radzie powołano biuro, w którym zatrudniono: dyrektora kancelarii, dwóch naczelników wydziałów, dwóch tłumaczy języka polskiego i po jednym tłumaczu języka niemieckiego i francuskiego, jednego rejestratora, kasjera, czterech urzędników do delegacji i innych poleceń oraz personel pomocniczy. Od 5 IV 1813 r. Rada Najwyższa rozpoczęła urzędowanie w Pałacu Rządowym Krasińskich.

Obok Rady Najwyższej Tymczasowej powołano inne pomocnicze organa dla sprawnego zarządzania Księstwem. Były to: Komitet Centralny, Komisja Nadzwyczajna Potrzeb Wojskowych, Komitet Nadzoru Policji, Komitet Organizacyjny Cywilny i Komitet Organizacyjny Wojskowy.

Zadaniem Komitetu Centralnego, powołanego 6 V 1813 r., było przygotowanie raportów o stanie kraju oraz przeanalizowanie podatków nałożonych na mieszkańców.

Komisja Nadzwyczajna Potrzeb Wojskowych, ustanowiona 6 VIII 1813 r. z referendarzem Karolem Woydą na czele, miała zajmować się zaopatrzeniem wojsk rosyjskich.

Komitet Nadzoru Policji, powołany 30 VIII 1813 r. na czele z Nikołajem Nowosilcowem, miał sprawować zwierzchni nadzór policyjny i dbać o przestrzeganie prawa na terenie Księstwa. Osoby podejrzane o dokonanie przestępstwa i zatrzymane przez władze cywilne lub wojskowe miały być odsyłane do Warszawy. Na miejscu, Rada Najwyższa przekazywała sprawę Komitetowi, a ten po zbadaniu faktów i dowodów, decydował, czy podejrzany zostanie oddany pod sąd wojskowy czy cywilny.

Komitet Organizacyjny Wojskowy, powołany 15 V 1814 r. na czele z w. ks. Konstantym, miał przygotować nową organizację armii polskiej. Członkami jego zostali generałowie: Józef Zajączek, Jan Henryk Dąbrowski, Stanisław Wołczyński, Józef Wielhorski, Karol Kniaziewicz, Franciszek Paszkowski, ks. Antoni Sułkowski, Karol Sierakowski.

19 V 1814 r. został powołany przez Aleksandra I w Paryżu Komitet Organizacyjny Cywilny. Przewodniczył mu Tomasz Ostrowski. Celem Komitetu było przygotowanie nowej administracji rządowej (wprowadzenie kolegialności do urzędów, procedury powoływania urzędników, projektu nowej organizacji miast, wprowadzenia rad wojewódzkich, organizacji Prokuratorii Generalnej czuwającej nad majątkiem narodowym i reprezentującej skarb państwa we wszystkich sporach majątkowych).

Rozwiązanie Rady Najwyższej Tymczasowej nastąpiło, po wydaniu 18 VI 1815 r. odezwy do mieszkańców, zawiadamiającej o swym rozwiązaniu i powołaniu tymczasowych władz Królestwa Polskiego. Ostatnią merytoryczną decyzją Rady, podjętą na jej sesji, 19 czerwca, było udzielenie amnestii wszystkim wojskowym polskim bez względu na stopień, aresztowanym za drobne przewinienia.

Do Spisu Treści

Zawartość

Zachowany materiał (w dwóch seriach) zawiera informację o funkcjonowaniu administracji, policji i wymiaru sprawiedliwości w kraju zajętym przez wojska rosyjskie. Są tu dane dotyczące m.in. dostaw żywności i furażu dla wojska, utrzymania lazaretów i szpitali oraz koszar i zabudowań wojskowych (twierdza Modlin, Toruń), produkcji i sprzedaży trunków przez starozakonnych, strat w dobrach prywatnych i rządowych z tytułu klęsk żywiołowych, jak też wysokich kontrybucji nakładanych przez wojska okupacyjne, ustalania budżetów dla kas miejskich i departamentowych. Są tu też indywidualne skargi mieszkańców i władz terenowych Księstwa na gwałty, bezprawne porywanie osób, zabór mienia prywatnego. Znajdują się tu także dane dotyczące nowych przepisów paszportowych, wydane w celu ograniczenia liczby cudzoziemców, jeńców wojennych i włóczęgów czy zalecenia ws. sprawdzania wszelkich zaległości w ściąganiu podatków, wydawania wyroków sądowych w imieniu cesarza Aleksandra I, a później Rady Najwyższej. Są tu odwołania osób prywatnych od wyroków Rad Departamentalnych, prośby o zmniejszenie podatków, o ponowne przyjęcia do pracy, jak też regulamin wolnego handlu solą w Księstwie Warszawskim.

Do Spisu Treści

Układ

Wg serii; w obrębie serii chronologiczny.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół całkowicie zeskanowany. Seria ksiąg kancelaryjnych posiada także mikrofilmy.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Centralne Archiwum Historyczne w Petersburgu; zespoły: nr 1409 (Kancelaria Własna JCMości z lat 1812-1917), nr 1263 (Komitet Ministrów z lat 1802-1910), nr 1287 (Departament Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z lat 1797-1904 - powołanie Rady, członkowie, sprawy finansowe i rekwizycyjne),

Archiwum Biblioteki Czartoryskich, rękopisy, sygn. 5233, 5236 (materiały dot. Komitetu Organizacyjnego Cywilnego),

Archiwum Państwowym w Poznaniu, Zbiór edyktów i rozporządzeń drukowanych z lat 1718-1852, sygn. 612, 614, 619, 620, 627 (rozporządzenia Rady Najwyższej z 1813 r.),

urzędowe dzienniki departamentalne: Dziennik Departamentowy Warszawski z 1814 r., Dziennik Departamentowy Krakowski z lat 1813-1815 (zamieszczano część uchwał Rady),

gazety: Gazeta Warszawska 1813-1815, Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego z lat 1813-1815, Gazeta Poznańska z lat 1813-1815, Gazeta Krakowska z roku 1813, Gazeta Lwowska z roku 1814 (uchwały Rady).

Do Spisu Treści

Indeksy

Hasła geograficzne

podział administracyjny na departamenty według uchwały Komisji Rządzącej z 14.01.1807 r.

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania

W okresie Królestwa Polskiego zespół Rady Najwyższej Tymczasowej Księstwa Warszawskiego był przechowywany prawdopodobnie w archiwum Rady Administracyjnej, tak jak pozostałe akta urzędów centralnych Księstwa Warszawskiego.

W 1815 r. sekretarz generalny Tymczasowego Rządu Królestwa Polskiego Józef Kalasanty Szaniawski polecił uporządkować archiwa po władzach naczelnych Księstwa Warszawskiego (Komisja Rządząca, Rada Stanu Księstwa Warszawskiego, Rada Ministrów Księstwa Warszawskiego, Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego), a następnie złożyć je w Archiwum Rady Administracyjnej. Zadanie to powierzył Maciejowi Wierzejskiemu, b. sekretarzowi Sekretariatu Stanu Księstwa Warszawskiego, a później archiwiście w Radzie Stanu Księstwa Warszawskiego. Akta władz Księstwa Warszawskiego, złożone w Pałacu Rządowym Krasińskich, były ułożone w stosach i przemieszane, zachowane niekompletnie. Wierzejski przypuszczał, że akta te zabrał Łanskoj lub Nowosilcow. Brakowało około 1/3 dokumentów i to dotyczących spraw najważniejszych, m.in. organizacji i ustanowienia Rady Najwyższej i jej uchwał. Nie zachował się schemat wg jakiego wcześniej je uporządkowano. Wierzejski, nie mogąc zrekonstruować dawnego układu akt, wprowadził nowy, przyjęty przez registratury urzędów Królestwa Kongresowego. Odtworzył strukturę danego urzędu i wg niej ułożył akta. Całą dokumentację podzielił na dwie serie: I - księgi kancelaryjne (tu też księgi protokołów posiedzeń danego urzędu), II - akta spraw. Akta z drugiej serii, na podstawie wiadomej wewnętrznej organizacji urzędu, włączył do konkretnych wydziałów, układając je wg załatwianych spraw lub chronologicznie bez względu na sprawę (materię). Następnie zszył akta i nadał im kolejny numer.

W latach 30. XIX wieku księgi protokołów Rady Najwyższej były złożone w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Świadczy o tym pieczęć lakowa Komisji, umieszczona na końcu każdej księgi. W 1871 r. zespół Rady został przejęty przez Archiwum Akt Dawnych w Warszawie (dalej AAD). W 1915 r. został wywieziony do Rosji, po 1920 r. powrócił do Warszawy i ponownie złożono go w AAD. Liczył wówczas 222 pozycje inwentarzowe (Kazimierz Konarski opisując spuściznę aktową Rady Najwyższej Tymczasowej Księstwa Warszawskiego informuje o 222 zachowanych w okresie międzywojennym pozycjach inwentarzowych tego zespołu. W czasie powstania warszawskiego zespół został zniszczony w 90 % , ocalały jedynie księgi protokołów w liczbie 26, zob. Konarski K., Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego, w: Straty bibliotek i archiwów warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 2 Archiwa porozbiorowe i najnowsze, Warszawa 1956, s. 84). Władysław Rostocki, we wstępie do Spisu chronologiczno-numerowego do ww. zespołu (1947 r.) podaje, że do powstania warszawskiego było 222 jednostki akt spraw, a po wojnie zachowało się 26 tomów protokołów korespondencji, o których wcześniej nie wspomniano. Natomiast Franciszka Ramotowska w Przewodniku po zasobie AGAD (Archiwum Główne Akt Dawnych. Przewodnik po zasobie, t. 2 Epoka porozbiorowa, Warszawa 1998, s. 56) podaje, że przed powstaniem warszawskim było 26 ksiąg protokołów i 222 j. a. akt. Te ostanie spłonęły wraz z archiwum.

Po II wojnie światowej ocalały tylko księgi kancelaryjne (26 ksiąg) Rady Najwyższej Tymczasowej Księstwa Warszawskiego. Złożono je w Archiwum Głównym Akt Dawnych. Kilkanaście jednostek akt spraw Rady włączonych zostało do zespołu współcześnie, w trakcie porządkowania zasobu Oddziału II AGAD.

Jak cytować?

AGAD, Rada Najwyższa Tymczasowa KW

Opracowanie

W 1947 roku Władysław Rostocki opracował do zachowanych ksiąg kancelaryjnych spis chronologiczno - numerowy ze wstępem. Ułożono je wg zachowanych sygnatur, od nr 147. Jak wcześniej wspomniano do zespołu dołączono kilkanaście jednostek akt spraw Rady wyodrębnionych w różnych latach w trakcie porządkowania zasobu oddziału II AGAD. W 2011 r. autorka inwentarza przeprowadziła w oparciu o akta meliorację, polegającą na uzupełnieniu rubryki tytuł, treść, uzupełnieniu dat, paginacji oraz przygotowała wstęp i indeksy: osobowy i geograficzny do inwentarza dla obu serii, których hasła odnoszą się do numerów jednostek w serii (sygnatur).

Akta zostały spaginowane i opatrzone znakami własnościowymi AGAD.

Ze względu na brak sygnatury kancelaryjnej i archiwalnej na 9 dokumentach z 13 zachowanych w serii Akt spraw, jednostki tej serii otrzymały numerację współczesną ciągłą.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego, passim

Bojasiński J., Rządy Tymczasowe w Królestwie Polskim. Maj – grudzień 1815, Warszawa 1902

Iwaszkiewicz J., Uporządkowanie Archiwum Księstwa Warszawskiego, „Archeion”, t. 2, 1928

Postek S., Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego, w: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, red. D. Lewandowska, Warszawa 2008, s. 249-250

Przygodzki J., Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego 1813-1815. Organizacja i działalność, Wrocław 2002

Ramotowska F., Rostocki W., Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego, w: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. 2 , Epoka porozbiorowa, red. F. Ramotowska, Warszawa 1998, s. 55-57

Do Spisu Treści

Zawartość