SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje urzędu*

Zawartość

Udostępnianie

Hasła

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Rząd Narodowy (Komitet Centralny Narodowy) 1862-1864

Naczelnik m. st. Warszawy 1863

Naczelnik policji narodowej m. st. Warszawy 1863-1864

Naczelnik m. Kalisza 1863

Naczelnik m. Wilna 1863

Naczelnik m. Krakowa 1863

Naczelnik okręgu krakowskiego 1864

Naczelnik m. Rzeszowa 1863

Naczelnik obwodu rzeszowskiego 1863-1864

Wydziały Obwodowe, Naczelnicy Obwodowi i Powiatowi Galicji Zachodniej 1863-1864

Komisarz Rządowy na Galicję Zachodnią 1863-1864

Wydział Krakowa i Galicji Zachodniej 1863-1864

Komisarz Pełnomocny Rządu Narodowego na Galicję 1863-1864

Miscellanea Galicyjskie 1862-1864

Prowincjonalne władze powstania styczniowego 1863

Materiały kartograficzne i ikonograficzne [1863-1864]

Prasa powstańcza 1863-1864

Odezwy, pisma ulotne 1861-1862

Wiersze, pieśni powstańcze 1861-1864

Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego z lat 1861-1864

Inwentarz zespołu PL, 1 244

Opracowała Dorota Lewandowska

Dzieje urzędu*

Komitet Narodowy Ruchu, Komitet Centralny Narodowy, Rząd Narodowy Polski, 1861 - 1864

Władze narodowe „tajemnego państwa polskiego” okresu Powstania Styczniowego wyłonione zostały z ruchu patriotycznego, który rozwijał się od 1856 r. najpierw pod zaborem rosyjskim, a następnie austriackim i pruskim. Wyodrębniły się w nim dwa obozy polityczne: białych i czerwonych, które stworzyły własne organizacje tajne. Organizacja białych zrzeszała elementy umiarkowane z ziemiaństwa, burżuazji i inteligencji; jej celem była praca organiczna, a w dalszej przyszłości, w sprzyjających okolicznościach, walka narodu o niepodległość. Do powstania „biali” przyłączyli się dopiero w połowie marca 1863 r.

Po ogłoszeniu w połowie października 1861 r. stanu wojennego w Królestwie Polskim ruch patriotyczno - narodowy stał się tajny. W październiku przywódcy różnych kół i ugrupowań czerwonych wybrali trzyosobowy Komitet Ruchu, nazwany też Miejskim (dla odróżnienia od Akademickiego), jako centralny organ kierowniczy przygotowań powstańczych. Wiosną 1862 r. nastąpiło połączenie Komitetu Ruchu z Komitetem Akademickim, a w czerwcu 1862 r. ukonstytuował się Komitet Centralny Narodowy na czele z Jarosławem Dąbrowskim (aresztowany w połowie sierpnia). Do wpływu doszły w Komitecie ugrupowania centrowe, które po odroczeniu terminu powstania zajęły się głównie organizowaniem administracji narodowej.

Program i zasady organizacyjne władz narodowych Komitet określił w statucie z 16 czerwca, opublikowanym w organie prasowym „Ruch” z 24 VII 1862 r. oraz w instrukcjach uzupełniających. Statut, mający charakter ustawy zasadniczej, stawiał Organizacji Narodowej jako cel odzyskanie niepodległości Polski w granicach z 1771 r. na drodze powstania powszechnego, równouprawnienie wszystkich jej mieszkańców i uwłaszczenie chłopów za odszkodowaniem dla właścicieli ze skarbu państwa [AGAD, zespół akt: Organizacja Narodowa Powstania styczniowego, sygn. 1].

Na czele Organizacji stał Komitet Centralny Narodowy. W jego skład miało wchodzić siedmiu członków, z których każdy powinien mieć po dwóch pomocników. W rzeczywistości składał się przeważnie z pięciu członków; jeden z nich był naczelnikiem m. Warszawy; liczba pomocników również nie była kompletna. Pracom przewodniczył jeden z członków, każdorazowo powoływany. Komitet podejmował decyzje większością głosów. Miał władzę nieograniczoną. W określonych sytuacjach mógł zamieniać się w kolegium sądzące. W jego gestii pozostawało pięć wydziałów: Interesów m. Warszawy, Interesów prowincji, Stosunków Zagranicznych, Policji oraz Skarbu. Po przyłączeniu się, jesienią 1862 r. duchowieństwa rzymskokatolickiego do ruchu narodowego i po podporządkowaniu się utworzonej przez to duchowieństwo własnej organizacji Komitetowi Centralnemu, powstała przy Komitecie Komisja Interesów Duchownych i Opieki Nad Ludem. Komitet Centralny Narodowy obejmował swą władzą „byłe Królestwo Kongresowe”, Litwę, Ruś, zabory: pruski i austriacki oraz emigrację polską. Wymienione prowincje i emigracja miały wyłonić własne komitety, podporządkowane centralnej władzy narodowej.

Komitet pełnił funkcję rządu polskiego jako jedynie legalna władza naczelna w Polsce. W odezwie z 1 IX 1862 r. ogłosił się prawowitym Rządem Narodowym Polski i dał wykładnię prawną swego legitymizmu [AGAD, zespół akt: Stała Komisja Wojenno-Śledcza, nr 52]. Miał własny organ prasowy „Ruch”, posługiwał się kancelarią. Do korespondencji używał blankietów z odpowiednimi nadrukami oraz pieczęci. Po przeprowadzonej brance w nocy 15 I 1863 r. Komitet w zmienionym składzie, pod naciskiem lewicy, podjął decyzję o rozpoczęciu walki 22 I 1863 r. oraz uchwałę o powołaniu gen. Ludwika Mierosławskiego (przebywającego w Paryżu) na dyktatora i przemianował się na Tymczasowy Rząd Narodowy. 22 stycznia Rząd ten wydał manifest wzywający naród do powstania pod zaborem rosyjskim oraz ogłaszający równouprawnienie wszystkich obywateli i uwłaszczenie chłopów za odszkodowaniem właścicieli ze skarbu państwa, a także dwa oddzielne dekrety o uwłaszczeniu i nadaniu ziemi bezrolnym chłopom – uczestnikom powstania. Dekrety te miały być realizowane w terenie przez władze narodowe cywilne i wojskowe [AGAD, zespół akt: Organizacja Narodowa Powstania styczniowego, sygn. 6].

Planowana i formalnie istniejąca dyktatura wojskowa nie doszła do skutku. Na początku marca przewodniczącym Rządu został Stefan Bobrowski (zatrzymując nadal stanowisko naczelnika m. Warszawy).

W tym czasie nastąpił akces białych do powstania i zaaranżowana przez nich dyktatura den. Mariana Langiewicza. Nowy dyktator w manifeście wydanym w Goszczy 10 marca ogłosił, iż bierze na siebie „bezpośredni kierunek działań wojennych”, zaś zarząd spraw cywilnych powierza osobnemu Rządowi Narodowemu Cywilnemu, który będzie działał pod jego kontrolą [AGAD, zespół akt: Organizacja Narodowa Powstania styczniowego, sygn. 8, 9]. Rząd Cywilny miał składać się z czterech członków, będących zarazem dyrektorami czterech wydziałów: Wojny, Skarbu, Spraw Wewnętrznych i Spraw Zagranicznych. Rząd Tymczasowy w Warszawie, postawiony wobec faktu dokonanego, uznał dyktaturę Langiewicza, nie uznał natomiast tworzonego w Krakowie Rządu Cywilnego. 19 III Langiewicz, przekraczając granicę z Galicją, został aresztowany przez władze austriackie.

W skład nowo powołanego Rządu Tymczasowego, zwanego koalicyjnym, wszedł również przedstawiciel białych (Karol Ruprecht). Zreorganizowany rząd dzielił się na wydziały: Wojny, Skarbu, Spraw Zewnętrznych (stosunki z organizacjami narodowymi w zaborach: austriackim i pruskim oraz z emigracją), Spraw Wewnętrznych i Prasy. Każda z wymienionych komisji kierowana była przez jednego z członków Rządu; składała się z kilku referentów i sekretarza. Do spraw Litwy i Rusi zostali powołani w Rządzie sekretarze. Sprawy zagraniczne powierzono przebywającemu w Paryżu ks. Władysławowi Czartoryskiemu, którego mianował swym pełnomocnikiem do spraw kontaktów z rządami europejskimi.

10 maja Komitet Centralny jako rząd Tymczasowy Narodowy wydał dekret o zmianie swej nazwy na Rząd Narodowy oraz o zmianie pieczęci na trójherbową, z godłami Korony, Litwy i Rusi i z napisem w otoku: „Rząd Narodowy, Wolność – Równość – Niepodległość”. Nowej pieczęci, przedstawiającej godło ówczesnego państwa polskiego i określającej jego program, Rząd używał aż do końca swego istnienia.

„Umiarkowany” Rząd kwietniowy niebawem został obalony. W maju i czerwcu doszło do kolejnych przewrotów. W połowie czerwca 1863 r. do władzy doszedł były członek dyrekcji białych Karol Majewski. Jego „koalicyjny” Rząd przeprowadził reorganizację wszystkich władz narodowych, w tym również własnej struktury. Praca w Rządzie była prowadzona nadal w wydziałach, których miało być teraz siedem: Spraw Wewnętrznych, Skarbu, Wojny, Policji, Prasy, Spraw Zagranicznych, Prowincji – do spraw Litwy i Rusi oraz zaborów austriackiego i pruskiego (wydział ostatni nie został zorganizowany). Naczelnik m. Warszawy do Rządu nie wszedł. Organizacja miejska Warszawy została podporządkowana Rządowi na zasadach przyjętych dla terenowych władz narodowych.

Zreorganizowana została kancelaria. Pieczęcią Rządu miały być opatrywane tylko oryginały postanowień. Rozporządzenia i dekrety Rządu ogłaszane drukiem, jako kopie, powinny być podcyfrowywane literami S. L. (locum sigilli) i mieć, w dowód autentyczności, pieczęć drukarni Rządu Narodowego. Rozporządzenia wydawane przez wydziały, opatrywane dotychczas pieczątką wydziału i pieczęcią Rządu Narodowego, odtąd miały być potwierdzane pieczątką wydziału i pieczęcią sekretarza Rządu.

17 X 1863 r. władzę naczelną narodową przejął Romuald Traugutt, nazywany dyktatorem. Rząd Traugutta dokonał reorganizacji zarządu (utrzymane zostały dotychczasowe wydziały; przywrócono także Wydział Policji); tryb urzędowania, ze względu na wzrastający terror uproszczono, dokonano decentralizacji władzy. 10 IV 1864 r. R. Traugutt został aresztowany; zorganizowano nowy trzyosobowy rząd czele z Bronisławem Brzezińskim. We wszystkich poczynaniach Rządu uczestniczył naczelnik miasta Warszawy Aleksander Waszkowski.

Po wygaśnięciu działań zbrojnych powstania Rządowi temu przypadło w udziale załatwienie spraw likwidacyjnych administracji narodowej w kraju. Pełnomocnikiem - reprezentantem Rządu Narodowego poza granicami zaboru rosyjskiego Rząd Brzezińskiego mianował działacza emigracyjnego, przebywającego w Dreźnie, Jana Kurzynę. W końcu października 1864 r. prezes ostatniego Rządu Narodowego opuścił Warszawę. Pewne funkcje władzy naczelnej narodowej w kraju sprawował pozostający jeszcze na wolności naczelnik miasta Warszawy A.Waszkowski, który został aresztowany 19 XII 1864 r. Był to kres ponad dwuletnich rządów administracji narodowej, kierowanej najpierw przez Komitet Centralny, a następnie przez kilkakrotnie zmieniający się Rząd Narodowy Polski.

Władze narodowe miasta stołecznego Warszawy

W ogólnej strukturze władz administracji narodowej krajowej wyodrębniona została Warszawa jako stolica państwa – siedziba centralnych władz zaborczych i centralnych władz narodowych, miejsce, w którym najwcześniej wykształciły się formy organizacyjne ruch wyzwoleńczego (częściowo przeniesione w teren).

Pierwotny schemat struktury tych władz, zadekretowany w statucie Organizacji Narodowej z lipca 1862 r., był następujący: na czele 10 ludzi stał dziesiętnik, na czele 100 stał (czyli dziesięciu dziesiątek) – setnik, na czele 1000 – okręgowy (nazywany też tysiącznikiem); dwa – trzy okręgi stanowiły wydział z wydziałowym na czele. Warszawa początkowo podzielona była na cztery wydziały [AGAD, zespół akt: Organizacja Narodowa Powstania styczniowego, sygn. 54].

Stefan Bobrowski utworzył wydział piąty z przedmieścia Pragi i trzynaście okręgów (odpowiadających trzynastu cyrkułom policji zaborczej), Władzą zwierzchnią był urząd naczelnika miasta z jego osobistą kancelarią, podlegający Tymczasowemu Rządowi Narodowemu. Nadzór nad administracją miejską (szczególnie finansową) miał sprawować pełnomocnik Rządu Narodowego. Największy rozwój organizacji warszawskiej przypada na okres umiarkowanego Rządu Narodowego Karola Majewskiego. Jej reforma została przeprowadzona na podstawie „Ustawy o organizacji miasta stołecznego Warszawy” wydanej przez Rząd 26 VI 1863 r. [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862-1864”, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968, s. 154-164 (oryginał w Bibliotece Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie)].

Pod względem administracyjno – politycznym Warszawa zachowała podział na cztery wydziały; Praga stanowiła wydział piąty. Wydziały dzieliły się na ławy. W Warszawie każda ława miała być podzielona na 10 sekcji, zaś na Pradze każda na 3 sekcje. Podziału na niższe szczeble, tj. ławy i sekcje, miał dokonać naczelnik miasta. Najwyższą władzą stolicy był naczelnik miasta (miał on pomocnika), mianowany przez Rząd Narodowy. Pod jego bezpośrednim zwierzchnictwem pozostawały: Rada Miejska, Biuro Przyboczne, Kasa Miejska, Zarząd Policji Narodowej, Komisja Weryfikacyjna (podatkowa) i Rada Główna Opiekuńcza. W korespondencji urzędowej naczelnik powinien używać blankietów z napisem: „Rząd Narodowy. Naczelnik Miasta Warszawy”, opatrzonych pieczęcią z herbem państwa i takim samym napisem. Codziennie obowiązany był składać Rządowi Narodowemu pisemne raporty z czynności i wydarzeń dnia poprzedniego. Rozkazy otrzymywał tylko od Rządu Narodowego.

Rada Miejska składała się z naczelnika miasta (lub jego pełnomocnika), pięciu radnych, którymi byli naczelnicy wydziałów, naczelnika policji narodowej i „sekretarz miasta”. Do Biura Przybocznego naczelnika miasta wchodzili: sekretarz miasta, dwaj jego pomocnicy, kilku referentów, a wśród nich – referent do kontaktów z komisarzami poczt i kolei, referent - zarządzający drukarnią miejską, referent kontaktujący się z Komisją Weryfikacyjną (podatkową), referent do kontaktowania się z wydziałami Rządu, referent do prasy, referent - zarządzający robotą pieczęci i litografiami.

Ustawa dokładnie określała czynności ławników i naczelników sekcji, jako organów wykonujących rozkazy radnych, dotyczące m.in. rozpisywania podatku narodowego, poboru do wojska narodowego (sporządzanie list spisowych), organizowanie pomocy materialnej dla powstania, udzielania odpowiednich informacji komisarzom policji, kontaktowanie się z ludnością itp. Policja narodowa pozostała pod wyłącznym „rozporządzeniem” naczelnika miasta, a kierowana była przez Wydział Policji Rządu Narodowego. Warszawę pod względem policyjnym podzielona była na dwa oddziały, z których każdy obejmował po sześć dzielnic (odpowiadających cyrkułom policji zaborczej). W każdym oddziale naczelnik miasta mianował inspektora policji, a w każdej dzielnicy – komisarza. Tym, oprócz agentów terenowych, podlegali również agenci pracujący we wszystkich urzędach zaborczych, a w szczególności w Zarządzie Oberpolicmajstra. Naczelnik policji oraz inspektorzy i komisarze mieli obowiązek współpracować w sprawach policyjnych z odpowiednimi władzami administracyjnymi miasta (z radnymi, ławnikami i naczelnikami sekcji).

Na czele zadekretowanej w ustawie czerwcowej Organizacji Wojennej stał komendant placu m. Warszawy, podporządkowany bezpośrednio Wydziałowi Wojny Rządu Narodowego. Komendantowi podlegały: jego własny urząd, organizatorzy wojenni w mieście, warsztaty wojskowe i intendentura, żandarmeria narodowa oraz nowo utworzone w Warszawie bataliony. Organizacja Wojenna funkcjonowała do drugiej dekady sierpnia.

Wobec nasilających się represji i aresztowań Rząd Narodowy R. Traugutta zmuszony był utworzyć nową, mniej rozbudowaną organizacje miejską. Głównym jej zadaniem była teraz osłona naczelnej władzy narodowej. Od grudnia 1863 r. kierował nią naczelnik miasta Aleksander Waszkowski. Jego aresztowanie 19 XII 1864 r. oznaczało całkowity upadek organizacji m. st. Warszawy.

Terenowe władze narodowe – cywilne i wojskowe „byłego Królestwa Kongresowego”

Strukturę terenowych władz narodowych tworzył system dziesiątek i setek w obrębie jednostek podziału administracyjnego kraju, którymi zarządzali odpowiednio: naczelnicy miast, okręgów, powiatów i województw, podlegający w odpowiedniej hierarchii Komitetowi Centralnemu Narodowemu. System ów został zastosowany w terenie na podstawie wzorcowej struktury, ustanowionej w statucie lipcowym dla organizacji m. Warszawy. W terenie setnika równoważył okręgowy zarządzający okręgiem, okręgowego miejskiego – naczelnik powiatu, natomiast Wydział Miejski odpowiadał stanowisku naczelnika wojewódzkiego, który dobierał sobie radę spośród naczelników powiatowych (dwóch lub jednego).

W „prowincjach dalszych” tj. na Litwie, Rusi oraz pod zaborem austriackim i pruskim statut wprowadzał taką samą organizację z komitetami prowincjonalnymi na czele. Komitety prowincjonalne (a pod zaborem austriackim Ława Naczelna Galicyjska) podlegały także Komitetowi Centralnemu Narodowemu (a potem Rządowi Narodowemu) jako władzy naczelnej.

W listopadzie 1862 r. terenowe władze narodowe „byłego Królestwa Kongresowego” zostały zreorganizowane. W miejsce jednoosobowego kierownictwa w województwach powołano komitety z udziałem komisarza jako przedstawiciela komitetu Centralnego Narodowego. W styczniu 1863 r., w związku z decyzją o rozpoczęciu powstania Komitet Centralny mianował wojewódzkich naczelników wojskowych, którym podporządkował terenowe władze cywilne.

Naczelnicy wojskowi województw i powiatów oraz dowódcy oddziałów zostali zobowiązani m. in. do realizowania, z rozpoczęciem działań zbrojnych, dekretów uwłaszczenia z 22 I 1863 r. oraz do likwidacji w terenie wszystkich urzędów zaborczych i zaprowadzenia administracji narodowej od szczebla wojewódzkiego aż do gmin. Z chwilą wyznaczenia naczelnika wojskowego w powiecie pod jego rozkazy miał przejść naczelnik powiatowy cywilny.

28 III 1863 r. Rząd Narodowy wydał „regulamin” (obowiązujący do lipca) reformujący terenowe władze administracyjne w „byłym Królestwie Kongresowym” [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862-1864”, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968, s. 73-77 (oryginał w Bibliotece im. Lenina w Moskwie)]. Najistotniejsza zmiana polegała na rozdzieleniu i uniezależnieniu od siebie władz cywilnych i wojskowych. Według regulaminu byłe Królestwo Kongresowe dzieliło się na osiem województw w granicach z 1816 r. oraz trzydzieści dziewięć powiatów. Na czele zarządów cywilnych w województwach i w powiatach stali odpowiednio – naczelnicy województw i naczelnicy powiatów. O sytuacji w powiecie naczelnik powiatu obowiązany był informować naczelnika cywilnego województwa w cotygodniowych raportach, ten zaś analogicznie raporty miał składać Rządowi Narodowemu za pośrednictwem komisarza rządowego.

Naczelnicy cywilni województw i powiatów zostali uprawnieni do wydawania rozkazów, rozporządzeń i innych dokumentów opatrzonych odpowiednimi pieczęciami.

Miasta miały wyodrębnione zarządy z naczelnikami na czele. W miastach powiatowych podlegali oni naczelnikom powiatów, w miastach wojewódzkich – naczelnikom województw, w Warszawie – Rządowi Narodowemu, w miastach stołecznych prowincji – wydziałom zarządzającym prowincji.

Komisarzom rządowym została powierzona „zwierzchnia” kontrola czynności wszystkich władz w województwie. Ze swych czynności i stanu województwa pod względem cywilnym i wojskowym składali cotygodniowe raporty Rządowi Narodowemu.

Władza wojskowa nie była zwierzchnością w stosunku do cywilnej, jednak wszystkie jej roszczenia dotyczące potrzeb wojska miały być przez władze cywilne zaspokajane. Czuwał nad tym komisarz rządowy. Naczelnicy wojskowi mieli składać najbliższym władzom powiatowym raporty o wszystkich potyczkach z nieprzyjacielem, a te były obowiązane ich oryginały przesłać Rządowi Narodowemu, zaś kopie właściwemu komisarzowi rządowemu i naczelnikowi województwa.

Wzajemne stosunki między władzami cywilnymi i wojskowymi regulował dekret Rządu Narodowego z 23 VI 1863 r. [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862-1864”, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968, s. 149-151 (oryginał w Bibliotece Jagiellońskiej)]. Pośrednikiem między tymi władzami byli organizatorowie sił zbrojnych narodowych w województwach, powiatach i okręgach, a arbitrami – komisarze wojskowi z ramienia Rządu Narodowego. Do obowiązków organizatorów należało w szczególności przeprowadzenie wraz z władzami cywilnymi poboru wojskowego i organizowanie oddziałów powstańczych.

Ustanowiony dekretem Rządu Narodowego z 8 IV 1863 r. podatek ofiary narodowej ściągany był przez komitety pomocnicze powiatowe, powołane do spraw skarbowych i dostaw wojskowych (według instrukcji wydanej przez Wydział Spraw Wewnętrznych Rządu Narodowego) [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862-1864”, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968, s. 87-89 (opublikowany w „Ruchu”, nr 15 z 12 IV 1863 r.)].

Funkcje komisarzy wojskowych zostały określone w oddzielnym dekrecie Rządu Narodowego z 22 VI 1863 r. Mieli oni rozstrzygać w imieniu Rządu sprawy wymagające natychmiastowego załatwienia (z wyjątkiem spraw ściśle wojskowych, o których powinni decydować naczelnicy wojskowi), spory między władzami cywilnymi a wojskowymi, uczestniczyć w radach wojennych itp. Ze swych czynności komisarze wojskowi mieli składać Rządowi Narodowemu raporty co dziesięć dni (oprócz raportów nadzwyczajnych). Hierarchia władz cywilnych w terenie była teraz następująca: urząd naczelnika wojewódzkiego (wojewody) i komisarza rządowego, urząd naczelnika obwodu (powiaty), urząd naczelnika parafii, urząd naczelnika „gminy gromadzkiej” (wsi).

Kolejna rozbudowa terenowych władz narodowych nastąpiła na podstawie ustawy administracyjnej wydanej przez Rząd Narodowy 6 VIII 1863 r. Określała ona dokładnie struktury i zakres czynności zarządów wojewódzkich, powiatowych, okręgowych, parafialnych i miejskich [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862-1864”, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968, s. 209 (opublikowana w „Niepodległości”, nr 4 z 28 VIII 1863 r.)]. W ramach administracji ogólnej narodowej funkcjonowała służba lekarska. Niezależnie od wojskowej służby zdrowia, podlegającej Wydziałowi Wojny Rządu Narodowego, działały w miastach i parafiach komitety niewiast, mające za zadanie niesienie pomocy rannym, „rodzinom osób poległych w obronie Ojczyzny”, więzionych i świadczące różne inne usługi charytatywne na rzecz powstańców.

Reorganizacja terenowej administracji narodowej w okresie Rządu wrześniowego polegała głównie na scentralizowaniu władzy szczebla wojewódzkiego w ręku pełnomocnika rządowego. Odnośny dekret Rządu z 14 X 1863 r. i przepisy uzupełniające z tejże daty likwidowały urzędy wojewódzkich komisarzy rządowych, naczelników cywilnych i organizatorów wojskowych, a ich atrybucje i obowiązki scalały w jednym urzędzie – komisarza pełnomocnego o nieograniczonej władzy cywilnej, który zobowiązany został także do zaopatrywania oddziałów powstańczych stosownie do rozkazów wojskowych [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862-1864”, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968, s. 243-246 (oryginał w Bibliotece Narodowej w Warszawie)]. 15 XII 1863 r. Rząd Narodowy wydał dekret o reorganizacji wojsk narodowych. Dekret znosił dotychczasowy terytorialny podział wojsk narodowych na województwa i oddziały oraz stanowiska naczelników wojskowych województw i wprowadzał w armii narodowej strukturę ściśle wojskową. Odtąd armia ta miała się dzielić na cztery korpusy, a te w formacji piechoty na: dywizje, pułki, bataliony i kompanie, zaś w formacji jazdy na dywizje, pułki i szwadrony; nazwy naczelników wojskowych i oddziałów zastąpiono tytułami odpowiednich jednostek wojskowych; wprowadzono też ścisłą hierarchię wojskową [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862-1864”, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968, s. 291-292 (oryginał w Bibliotece Jagiellońskiej)].

Władze narodowe pod zaborem austriackim

Pod zaborem austriackim struktura organizacyjna władz narodowych była inna niż w Królestwie Polskim i w pozostałych prowincjach. W II. połowie 1862 r. powstała w Krakowie Rada Naczelna Galicyjska (odpowiednik komitetów prowincjonalnych) jako naczelna władza narodowa ziem polskich pod zaborem austriackim. 16 X 1862 r. Rada zawarła układ z Komitetem Centralnym Narodowym, w którym uznała zwierzchnictwo Komitetu jako Rządu Tymczasowego „całej Polski”, zatrzymując „autonomię co do działań wewnętrznych” oraz zobowiązując się „do przeprowadzenia organizacji według zasad przyjętych przez Komitet Centralny Narodowy” [ „Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 23, Galicja w Powstaniu Styczniowym”, po red. S. Kieniewicza i I. Millera, Warszawa 1980, s. 8 (oryginał w Bibliotece Ossolińskich)]. Rada dzieliła się na wydziały. Podlegały jej bezpośrednio: Ława Główna Krakowska dla Galicji Zachodniej i Ława Główna Lwowska dla Galicji Wschodniej. Każda składała się z pięciu członków; jednym był naczelnik miasta – siedziby Ławy Głównej. Ławom głównym podlegały ławy obwodowe, którym podporządkowani zostali naczelnicy miast obwodowych, powiatowych i wsi oraz naczelnicy policji.

W ramach podziału administracyjno – terytorialnego, który dostosowany został do zaborczego, istniała struktura kadrowa, dziesiątkowa: na czele dziesiątki stał dziesiętnik, dziesięciu dziesiętników podlegało setnikowi, a dziesięciu setników – naczelnikowi obwodowemu.

Na przełomie lat 1862/63 powstała też w Galicji, równolegle do Organizacji Narodowej czerwonych, organizacja białych z własnymi organami kierowniczymi; w Krakowie ukonstytuował się Komitet dla Galicji Zachodniej, a we Lwowie dla Galicji Wschodniej. Były one powiązane z dyrekcją białych w Warszawie.

Przedwczesny wybuch powstania spowodował w kierowniczych władzach organizacji czerwonej czasowy zamęt. Powstawały nowe władze różnej proweniencji ideologiczno – politycznej Jednym z pierwszych był Komitet Miejski Lwowski, ustanowiony pod auspicjami Tymczasowego Rządu Narodowego i podporządkowany Radzie Naczelnej Galicyjskiej.

Zasadnicze zmiany organizacji galicyjskiej nastąpiły po akcesie do powstania białych, w okresie dyktatury Langiewicza. Dekretem z 12 marca dyktator rozwiązał wszystkie władze narodowe, którym polecił jednak wypełniać dotychczasowe obowiązki aż do ustanowienia nowych. Tymże dekretem powołał dwóch komisarzy nadzwyczajnych pełnomocnych Rządu Narodowego – na Galicję Zachodnią i Wschodnią. Za organy kierownicze organizacji dyktator uznał wzmiankowane wyżej dwa komitety obywatelskie białych: Komitet Obywatelski Krakowski i Lwowski. Stworzyli oni własną organizację terenową, mianując naczelników obwodowych i powiatowych.

Rada Naczelna Galicji, przeciwna dyktaturze, rozwiązała się 18 marca, polecając Ławie Głównej Krakowskiej stosować się do dekretu dyktatora z 12 marca. (Ława Główna Lwowska zastąpiona została już wcześniej przez Komitet Bratniej Pomocy). Ławę Główną Krakowską rozwiązał 20 marca „w imieniu dyktatora” komisarz pełnomocny na Galicję Zachodnią [ „Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 23, Galicja w Powstaniu Styczniowym”, po red. S. Kieniewicza i I. Millera, Warszawa 1980, s. 42-43 (oryginał w Archiwum Państwowym w Krakowie)]. Po upadku dyktatury, komisarz nadzwyczajny Rządu Narodowego Stefan Bobrowski restytuował na krótko „czerwone” władze narodowe. Powołany koalicyjny Rząd Narodowy prowadził, która polegała na tym, by w prowincjach tych nie rozbudowywać zbytnio lokalnych władz narodowych, a kierownictwo organizowania pomocy dla powstania powierzyć komisarzom rządowym. Komisarzem pełnomocnym na Kraków i Galicję Zachodnią Rząd Narodowy mianował publicystę emigracyjnego Seweryna Elżanowskiego. Na jego wniosek powołał Komitet Krakowa i Galicji Zachodniej, do którego weszli działacze umiarkowani; 18 V 1863 r. nazwa ta został zmieniona na Wydział Krakowa i Galicji Zachodniej).

W Galicji Wschodniej Komitet Obywatelski z Adamem Sapiehą na czele stopniowo przejmował również wszystkie agendy organizacji czerwonych. W terenie podlegali mu naczelnicy obwodowi i powiatowi, których działalność początkowo ograniczała się do zbierania funduszów, gromadzenia broni i utrzymywania łączności. Dopiero po uznaniu Komitetu przez dyktatora Langiewicza, a następnie przez koalicyjny Rząd Narodowy (kwietniowy) za władzę kierowniczą w Galicji Wschodniej, rozpoczął on zorganizowaną działalność na rzecz powstania. Komitet uznawał w Rządzie Narodowym najwyższą władzę narodową, jednak sobie przyznawał całkowitą samodzielność w działaniu. Z ramienia Rządu Narodowego urzędował we Lwowie komisarz pełnomocny), którego współpraca z Komitetem Obywatelskim nie układała się najlepiej.

Zakres działania komitetów działających w Galicji uregulować miał regulamin wydany przez Rząd Narodowy 2 V 1863 r., który oddawał nadzór nad całokształtem działań organizacji galicyjskiej powierzał komisarzowi pełnomocnemu. Uprawnienia komisarza utrzymano także nowelizując regulamin 18 V 1863 r. [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, s. 108-109 i 126 (oryginały w Centralnym Państwowym Historycznym Archiwum Ukrainy we Lwowie).]

Instrukcja Rządu z 25 VI 1863 r. polecała komisarzowi pełnomocnemu rozwiązać Komitet (Wydział Krakowski) i powołać na jego miejsce Radę Prowincjonalną Galicji Zachodniej; również Wydział Galicji Wschodniej, utrzymany w dotychczasowym składzie odtąd nazywać się miał Radą Prowincjonalną Galicji Wschodniej. Ustanowiono również urząd komisarzy rządowych prowincjonalnych (dla Galicji Wschodniej i Zachodniej), podporządkowanych komisarzowi pełnomocnemu [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, s. s. 152-154; „Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864”, t. III, Lwów 1890, s. 34-36 (z mylną datą 10 czerwca)]. 9 lipca Komitet Krakowa i Galicji Zachodniej został rozwiązany, a dzień później powołano w imieniu Rządu Narodowego Radę Prowincjonalną, do której weszło pięciu członków (wśród nich byli trzej członkowie b. Komitetu) oraz komisarz rządowy Seweryn Elżanowski [„Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864”, t. III, s. 62-65].

Strukturę Organizacji Narodowej w Galicji Zachodniej, podział czynności w urzędach i stosunki służbowe władz narodowych, pełnomocnik rządowy regulował trzema postanowieniami z 13 VII 1863 r., wydanymi na podstawie „regulaminu” Rządu Narodowego z 10 lipca dla komisarza rządowego i Rady Prowincjonalnej Galicji Zachodniej. Wedle tych postanowień Rada Prowincjonalna Galicji Zachodniej składała się z komisarza rządowego, pięciu naczelników wydziałów i sekretarza generalnego. Wydziały były następujące: 1) Wojny; 2) Broni; Amunicji i Efektów; 3) Finansów; 4) Administracji Wewnętrznej; 5) Polityki Wewnętrznej, obejmującej policję i prasę [„Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864”, t. III, s. 47-59.]. Wydział Krakowa i Galicji Zachodniej przestał działać 1 VIII 1863 r. [„Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864”, t. III, s. 104; AGAD, zespół akt: Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego, sygn. 72.]

Rozporządzeniem z 11 IX 1863 r. Rada Prowincjonalna Galicji Zachodniej wprowadziła w pasie graniczącym z Królestwem Polskim nowe stanowisko cywilne, a mianowicie naczelników pogranicznych w obwodach: tarnowskim, bocheńskim, rzeszowskim i krakowskim, którzy stanowili część składową wydziałów obwodowych. Do ich zadań należało kształtowanie opinii publicznej na rzecz powstania i czuwanie nad bezpiecznym przeprawianiem oddziałów na teren walki w Królestwie [„Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864”, t. III, s. 140-142]. W Galicji Wschodniej pełnomocnikowi Rządu i nowym komisarzom rządowym, nie udało się zreorganizować władz narodowych. Tamtejszy Komitet w zmienionym po aresztowaniach składzie funkcjonował po dawnemu, nie stosując się do regulaminu rządowego z 10 lipca. W końcu września naczelny wódz sił zbrojnych Rusi, gen. Edmund Różycki, rozwiązał (z przyzwolenia Rządu) Komitet Galicji Wschodniej i wydał oświadczenie stwierdzające, że władzę w prowincji przejmuje wojsko. Sprzeciwiły się temu cywilne władze narodowe w obwodach, obsadzone przez ziemian [„Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864”, t. III, s. 155-157].

Ostatecznie Rząd Narodowy R. Traugutt w kolejnej reformie administracyjnej połączył Galicję Zachodnią i Wschodnią pod jednym kierownictwem prowincjonalnym, utrzymał stanowiska komisarzy pełnomocnych i ostatecznie podporządkował Organizację Narodową Rządowi Narodowemu (postanowienia z 8-9 XI 1863 r.) [„Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, t. 13, s. 262-263 (oryginały w Bibliotece PAN w Krakowie); s. 264-266; „Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864”, t. III, s. 188-192]. Władzą kierowniczą stał się Wydział Rządu Narodowego, złożony z: komisarza pełnomocnego, pięciu członków (z których jeden pełnił funkcje organizatora wojskowego w zaborze i miał swego zastępcę) oraz sekretarza. Komisarza pełnomocnego i organizatora wojskowego mianował sam Rząd Narodowy. Władzę wykonawczą w terenie komisarz sprawował za pośrednictwem naczelników okręgowych, których mianował sam jako swoich zastępców. W tym celu Galicję podzielono na trzy okręgi z naczelnikami na czele: okręg krakowski, tarnopolski i lwowski.

Na czele równoległej organizacji wojskowej stał „naczelny (vel generalny) organizator prowincji”- gen. E. Różycki, a po jego wyjeździe w grudniu 1863 r. za granicę-dotychczasowy szef sztabu płk Struś (Jan Stella - Sawicki). Organizatorowi generalnemu podlegali organizatorzy trzech okręgów (okręg wojskowy odpowiadał okręgowi administracyjnemu): krakowskiego, lwowskiego i tarnopolskiego (stanowisko organizatora okręgu tarnopolskiego nie zostało obsadzone), komendanci miast, „naczelnicy kadr wojskowych obwodowych”, tj. organizatorzy pasów przygranicznych, dowódcy pułków piechoty i jazdy, kwaterujący w obwodach na leżach zimowych.

Działalność wymienionych władz sparaliżowana została przez ogłoszenie przez rząd austriacki 29 II 1864 r. stanu oblężenia. W marcu i kwietniu 1864 r. zostały w znacznej mierze odbudowane kadry organizacji miejskiej w Krakowie, ale pozostawały one bezsilne wobec nowych wydarzeń. Organizacja Narodowa m. Krakowa pod zaborem austriackim załamała się więc równocześnie z organizacją w Królestwie Polskim. Kryzys władz narodowych w Galicji przyspieszył upadek powstania.

[*Tekst powstał głównie w oparciu o artykuł F. Ramotowskiej, „Tajemne państwo polskie okresu powstania styczniowego 1862-1864 [w:] „Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Przewodnik po zasobie, t. II, Epoka porozbiorowa”, Warszawa 1998, s. 371-416 oraz o zachowane akta.]

Do Spisu Treści

Zawartość

Jak wcześniej wspomniano dokumenty w zespole: Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego zgrupowane zostały w kilkunastu działach, które zawierają materiał aktowy różnorodny tematyczne, związany z działalnością danego urzędu lub tworzący grupy terytorialne, tematyczne lub formalne:

1. Rząd Narodowy Polski (Komitet Centralny Narodowy):

Znajdujące się tu dokumenty pochodzą z lat 1862-1864. Jednym z najcenniejszych nabytych w latach 70. od prywatnego posiadacza pierwopis części II statutu Organizacji Narodowej, datowany 16 VI 1862 r.; część ta dotyczy struktury organizacyjnej i zakresu kompetencji ukonstytuowanego wówczas Komitetu Centralnego Narodowego i podległych mu władz terenowych. Dokumenty kolejne to: rota przysięgi dla osób wstępujących do Organizacji Narodowej oraz drukowany okólnik Komitetu Centralnego Narodowego z 15 VIII 1862 r. zawierający program społeczno-polityczny, jaki miał być realizowany w wolnej Polsce, oraz apel do włościan o zaufanie do „Rządu Polskiego” i „kapłanów”. Sprzed wybuchu powstania pochodzą ponadto dwa pisma oryginalne Komitetu Centralnego Narodowego - Komisji Interesów Duchownych i Opieki nad Ludem z 5 I 1863 r. wzywające nie wymienionego z nazwiska biskupa, aby nie potępiał ruchu narodowego oraz nie datowany „rozkaz” Komitetu Centralnego do naczelników powiatów, burmistrzów i wójtów gmin, zakazujący udzielania pomocy przy brance. Kolejny dokument to drukowany manifest „Komitetu Centralnego jako Tymczasowego Rządu Narodowego” z 22 I 1863 r. Wczesnego okresu walk powstańczych dotyczy raport nieznanego dowódcy adresowany do Komitetu Centralnego, a informujący o marszrucie jego oddziału. Dalej - postanowienie (druk) „Komitetu Centralnego jako Rządu Narodowego” z 31 III 1863 r. rozwijające dekret uwłaszczeniowy z 22 stycznia; dekret Rządu Narodowego (tzw. Złota Hramota) o uwłaszczeniu chłopów na Rusi, na arkuszu ozdobionym winietą (wariant samowolnie zmodyfikowany przez komisarza rządowego na Ruś Mariana Sokołowskiego); obok niego zwykły drukowany formularz aktu uwłaszczenia. Do działu dołączono odnalezione niedawno dwie odezwy dyktatora Mariana Langiewicza, ustanawiające Rząd Narodowy Cywilny (10 III 1863 Goszcza, 10/12 III 1863, Sosnówka). Ponadto: odezwa Rządu Narodowego wzywająca Polaków do opuszczenia armii rosyjskiej i wstąpienia w szeregi wojska powstańczego; postanowienie Rządu Narodowego z 12 IV 1863 r. odrzucające amnestię carską; rozkazy dzienne Rządu Narodowego do wojsk powstańczych (litografie) z 1863 r.; dekrety Wydziału Zarządzającego Prowincjami Litwy z kwietnia 1863 r., zabraniające urzędnikom i osobom cywilnym brania udziału w sekwestrowaniu majątków należących do uczestników powstania oraz w sprawach walki partyzanckiej i innych; dekrety Rządu Narodowego z lipca 1863 r.: zabraniający wójtom gmin wykonywania rozporządzeń „władz najezdniczych”; i o przejęciu przez Rząd Narodowy majoratów dygnitarzy carskich na ziemiach polskich; odezwy programowe Rządu Narodowego do narodu z 31 lipca: 1. zapowiadająca kontynuowanie walki i pospolite ruszenie i 2. do ludów i rządów Europy, wzywająca, by uznały one prawo narodu polskiego do niepodległości; wyciąg z ksiąg kasowych Wydziału Policji Rządu Narodowego za okres od 15 VIII do 20 IX 1863 r.; ogłoszenie z 12 XI 1863 r. o przeprowadzonej przez Rząd Narodowy reorganizacji administracji narodowej; postanowienie Rządu Narodowego z 21 XI 1863 r. określające organizację, kompetencje i procedurę Sądu Doraźnego m.st. Warszawy; raport komisarza rządowego woj. sandomierskiego z 1 X 1863 r. o stanie uzbrojenia oddziałów powstańczych oraz o sprawach bieżących administracyjno-wojskowych w tym województwie; raport ppłk De la Croix, naczelnika wojskowego powiatów: przasnyskiego, pułtuskiego i ostrołęckiego z 18 I 1864 r.; odezwa Rządu Narodowego do Narodu z 19/22 I 1864 r., w rocznicę wybuchu powstania; dekret Rządu Narodowego z 19 I 1864 r. w sprawach podatków dla rządu zaborczego, kontrybucji, rekwizycji i odszkodowań; listy pożegnalne do rodzin pisane 5 VIII 1864 r., na kilka godzin przed straceniem przez Józefa Toczyskiego i Romana Żulińskiego; obligacje tymczasowe Pożyczki Narodowej;

2. Naczelnik m. st. Warszawy, 1863: są to: 1) rozkazy dzienne naczelnika, z 1863 r., zawierające: m. in.: wezwania, by ludność miejska nie płaciła podatków i nie uiszczała żadnych świadczeń dla władz zaborczych, zakazy nabywania od żołnierzy rosyjskich przedmiotów zrabowanych i brania udziału w licytacjach rządowych, ostrzeżenia przed rabunkami dokonywanymi przy rewizjach, informacje o represjach carskich (wyrokach śmierci, zsyłkach, konfiskatach itp.), 2) pisma naczelnika miasta do Józefa Styczakowskiego urzędnika do szczególnych poleceń przy oberpolicmajstrze warszawskim, w sprawie dostarczania informacji o zarządzeniach władz zaborczych i inne;

3. Naczelnik policji narodowej m. st. Warszawy, akta z lat 1863-1864 to m. in.: nr 1 Rozporządzeń Wydziału Policji Rządu a w nich m. in.: informacja o dekrecie Rządu Narodowego z 17 VIII 1863 r., ustanawiającym Wydział Policji, zapowiedź wydawania pisma poświęconego wyłącznie sprawom policyjnym;

4. Naczelnik m. Kalisza, 1863: wykaz podatku ofiary narodowej pobranego z mieszkańców Kalisza na mocy „ustawy z 8 IV 1863 r.”;

5. Naczelnik m. Wilna, 1863: apel do społeczeństwa 1863 r. o zachowanie ostrożności wobec szpiegów i prowokatorów carskich;

6. Naczelnik m. Krakowa, 1863: instrukcja Wydziału Administracji Rady Prowincjonalnej Galicji Zachodniej dla naczelnika m. Krakowa z 15 VIII 1863 r. w sprawie sporządzania wykazów podatku Ofiary Narodowej; pismo komisarza pełnomocnego Rządu Narodowego z 9 IX 1863 r. odnośnie objęcia stanowiska naczelnika m. Krakowa; pismo komendanta placu m. Krakowa do naczelnika miasta z 9 X 1863 r. w sprawach kwaterunkowych i upoważnienia jednego z okręgowych miejskich do zbierania składek; odezwa komisarza pełnomocnego z 16 X 1863 r. dotycząca poboru podatku narodowego;

7. Naczelnik Okręgu Krakowskiego, 1863-1864: m. in. rejestr korespondencji i sprzętu wojskowego wysyłanego od 6 XII 1863 r. do 22 II 1864 r. przez Wydział Efektów Okręgu Krakowskiego głównie do obwodu rzeszowskiego; sprawozdanie finansowe Wydziału Skarbu Okręgu Krakowskiego z marca 1864 r.; blankiet nominacyjny na stanowisko naczelnika Ekspedytury Okręgu Krakowskiego;

8. Naczelnik m. Rzeszowa, 1863: pismo komisarza pełnomocnego Rządu Narodowego z 21 X 1863 r., wzywające naczelnika m. Rzeszowa do dalszego sprawowania obowiązków i wyegzekwowania zalegających;

9. Naczelnik Obwodu Rzeszowskiego. Wydział Obwodowy Rzeszowski, akta z lat 1863–1864: jest to jedyny zachowany tak duży fragment zespołu dokumentów urzędu narodowego administracji cywilnej, prowincjonalnej (sprawował go Wiktor Zbyszewski). W jego skład wchodzą prawie wyłącznie pisma wpływające od kolejnych władz zwierzchnich organizacji rzeszowskiej omawianego okresu, a mianowicie: Wydziału Krakowa i Galicji Zachodniej, Rady Prowincjonalnej Galicji Zachodniej (znaczna ilość z Wydziału Wojny), Komisarzy Pełnomocnych na Galicję oraz Naczelnika Okręgu Krakowskiego. W dokumentach znajdują odbicie kwestie związane z organizacją i świadczeniami obwodu rzeszowskiego na rzecz powstania, w kontekście funkcjonowania władz narodowych w Galicji. Akta zawierają informacje o zmianach organizacyjnych w strukturze władz narodowych, ich kompetencjach, stosunkach służbowych (m.in. stosunek władz cywilnych do wojskowych, określenie ich czynności), instrukcje organizacyjne, instrukcje działania, przepisy kancelaryjne (zamawianie i używanie pieczęci, wskazówki prowadzenia dziennika, klucze do szyfrów itp.), wiadomości o funkcjonowaniu poczty narodowej, komunikacji i łączności, sprawy propagandy patriotycznej, prasy, rekrutacji, organizowania i wyposażania oddziałów powstańczych, w tym dostawy broni, amunicji, prowiantu, odzieży, koni itp. dla oddziałów działających na tym terenie; sprawy dyscyplinarne w szeregach powstańczych (niesubordynacja, uciekinierzy), informacje o zakwaterowaniu, organizacji powstańczej służby zdrowia, straży pogranicznej, działalności policji narodowej, wymiaru sprawiedliwości, komitetów niewiast, sprawy finansowe (m.in. pobór podatku narodowego), mennicy narodowej, postaw i roli różnych warstw społecznych (ziemian, mieszczan, chłopców i duchowieństwa), wiadomości o działaniach represyjnych władz zaborczych wymierzonych przeciwko powstańcom i funkcjonariuszom narodowym (śledztwa, rewizje, szpiegostwo, aresztowania, propaganda rosyjska na wsi), programy działań Organizacji Narodowej w 1864 r. itp.;

10. Wydziały Obwodowe, Naczelnicy i Powiatowi Galicji Zachodniej, 1863-1864: znajduje się tu m. in. okólnik rozwiązujący Radę Prowincjonalną Galicji Zachodniej z 9 X 1863 r.; w sprawie mobilizacji lekarzy do służby polowej, ze stycznia 1864 r., sprawa wyborów do Towarzystwa Rolniczo – Przemysłowego, itp.;

11. Komisarz Rządowy na Galicję Zachodnią, 1863: postanowienia komisarza tyczące się organizacji Rady Prowincjonalnej Galicji Zachodniej oraz reorganizacji obwodów tamże; regulujące stosunki służbowe w urzędach (rota przysięgi) – wszystkie z 13 VII 1863 r.;

12. Wydział Krakowa i Galicji Zachodniej, 1863: blankiet nakazu rekwizycji koni do służby kawaleryjskiej z 30 VII 1863 r.;

13. Komisarz Pełnomocny Rządu Narodowego na Galicję (Wschodnią i Zachodnią), 1863-1864: w aktach m. in.: pismo organizatora wojskowego Galicji Zachodniej do komisarza pełnomocnego w sprawach tamtejszej organizacji wojskowej i jej zadań; odezwa komisarza pełnomocnego Galicji z końca 1863 r. „przypominająca obywatelom” warunki udzielania powstańcom kwater i prowiantu oraz wzywająca do opłacenie podatku narodowego do końca grudnia t. r.; „prawo podatkowe” uchwalone na posiedzeniu Wydziału Rządu Narodowego w Galicji 26 I 1863 r.; odezwa Wydziału do mieszkańców zaboru austriackiego zawiadamiająca o ukonstytuowaniu się 1 XII 1863 r., Wydziału Rządu Narodowego na zabór austriacki;

14. Miscellanea galicyjskie, 1863: doniesienia o śledztwach prowadzonych przez władze austriackie przeciwko osobom należącym do Organizacji Narodowej i dowódcom powstańczym, korespondencja naczelnika obwodu rzeszowskiego Wiktora Zbyszewskiego z Zenonem Seredyńskim, ekonomem z Łańcuta w sprawach powstańczych; także dokumenty dotyczące powstańczej organizacji w Galicji, m. in. z akt Sądu Krajowego do Spraw Karnych we Lwowie [ K.K. Landesgericht in Strafsachen] przesłanych do Sądu Wojennego w Stanisławowie [KK Kriegsgericht in Stanislau]; stanowiły one załączniki do akt spraw.

15. Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 1863: zbiór różnych pism, tematycznie związanych przeważnie ze sprawami wojskowymi powstania, a w nim m. in.: polecenie komendanta placu m. Dąbrowy płk Teodora Cieszkowskiego, z 14 II 1863 r. w sprawie przeprowadzenia akcji dywersyjnej na kolei; nominacja Karola Jędrzejowskiego na porucznika wystawiona 28 IV 1863 r. przez gen. mjr płk Żuawów Śmierci François Rochebruna; „instrukcja dla formowania partyzanckich oddziałów pieszych” z czerwca1863 r.; kilka pism dotyczących spraw personalnych i dyscyplinarnych w oddziałach powstańczych w jesieni 1863 r. (urlopy, wyróżnienia, nagany, wezwania do obozu i informacja o rozprzężeniu w oddziale gen. Edmunda Taczanowskiego); raport (prawdopodobnie organizatora wojskowego w Galicji) do „organizatora generalnego wojska polskiego poza granicami zaboru moskiewskiego”, gen. L. Mierosławskiego (b. d.) o stanie przygotowań wojskowych pod zaborem austriackim; rozkaz (b. d.) naczelnika wojennego woj. augustowskiego i obwodu białostockiego Wawra (Konstantego Ramotowskiego) nakazujący proboszczowi Walickiemu, aby dostarczył do jego obozu prowiant; list pożegnalny Władysława Rawicza, naczelnika cywilnego woj. podlaskiego pisany 21 XI 1863 r. do rodziny przed straceniem w Siedlcach i inne.

16. Materiały kartograficzne i ikonograficzne, 1863 i b.d.: dwa plany bitew - pod Chruśliną 4 VIII 1863 r. i pod Żyrzynem 8 VIII 1863 r.; trzy fotografie osób, które opiekowały się powstańcami, koperta i papier listowy z motywami listów wysyłanych w czasie żałoby narodowej 1861 r., wydane przez Drukarnię Polską we Lwowie w 50. rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego.

17. Prasa powstańcza „Strażnica” nr 8 z 29 IX 1861 r., „Pobudka” nr 2 z 15 XI 1861 r., „Wiadomości z Pola Bitwy” nr 4 z 6 III 1863 r., nr 14, z 16 VII 1863 r., nr 15 z 22 VII 1863 r., „Wiadomości z Placu Boju” nr 8 z 25 VIII 1863 r., „Prawda” nr 5 z 18 V 1863 r., „Dzwon Duchowny” nr 1 z 30 V 1863 r., „Niepodległość” nr 1 z 14 VII 1863 r., nr 3 z 4 VIII 1863 r., „Naprzód” nr 16 z 18 VII 1863 r., „Głos Kapłana Polskiego” nr 11 z 30 VII 1863 r., „Dziennik Narodowy” z 30 VIII 1863 r., „Ruch”, nr 16, z 15 VI 1863 r., „Przyjdź Królestwo Twoje”, nr 2, z 1863 r.

18. Odezwy, pisma ulotne, 1861-1862 i b. d: w większości pochodzą z okresu manifestacji politycznych 1861 r. i dotyczą ówczesnych wydarzeń, m.in.: odezwa b. d. (III 1861 r.) wzywająca Żydów polskich do złożenia podpisów pod adresem do cara (w sprawie reform); odezwa z intytulacją: „Głos narodu do Sędziów” z 26 VII 1861 r.; litografowana broszura, datowana 26 VIII 1861 r., w sprawie wyborów samorządowych (analiza polityki rządu carskiego w Królestwie Polskim); odezwy do „Braci Rodaków” zawiadamiające o nabożeństwach za Ojczyznę, o obchodach rocznic narodowych, odezwy wzywające do czujności, jedności, uregulowania kwestii włościańskiej, do nie ufania obietnicom cara, bojkotu wyborów do rad, wezwania do wzięcia udziału w obchodzie rocznicy unii horodelskiej w dniu 10 X 1861 r. w Horodle i oświadczeniu delegatów „ziem i powiatów Polski przedrozbiorowej, zebranych w tym dniu w Horodle, ponawiające tę Unię itp.

19. Wiersze, pieśni powstańcze, 1861 i b. d., m. in.: „Pieśń do Boga Ojca”, „Prośba ludu rosyjskiego do Boga”, „Witamy Cię Ojcze bez kluczy bez krzyża” (z okazji przybycia do Warszawy abp Zygmunta Felińskiego), „Modlitwa do św. Stanisława patrona Polski”, „Pieśń do Najświętszej Panny”, „Śpiewy nabożne polskie” z 1861 r. (litografia, książeczka, s.16).

Dokumenty władz narodowych okresu Powstania styczniowego rozproszone są po różnych zespołach i zbiorach w Archiwum Głównym Akt Dawnych: w zespołach akt władz zaborczych (jako załączniki – gdyż wbrew przepisom, nakazującym ograniczenie korespondencji i niszczenie jej po wykorzystaniu, urzędy narodowe przechowywały część swej dokumentacji kancelaryjnej, która nierzadko trafiała w ręce wroga) oraz w zbiorach prywatnych (oddziału III) i w zbiorze dokumentów papierowych (oddziału I). Zespoły akt władz zaborczych (Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu, Kancelarie Namiestnika i Głównodowodzącego Wojskami w Królestwie Polskim, Zarząd Generał-Policmajstra w Królestwie Polskim, Audytoriat Polowy Wojsk w Królestwie Polskim) zawierają dokumenty oryginalne, kopie i tłumaczenia na język rosyjski i francuski oraz druki;

Zbiory prywatne (oddział III): Zbiór Branickich z Suchej - pisma i druki ulotne, z lat 1861-1863 m.in.: wiersze patriotyczno-religijne, odezwy, prasa tajna: rozkazy dzienne naczelnika m. Warszawy i inne; Zbiór materiałów różnej proweniencji z XVI-XIX w. - zawiera m.in. korespondencję kilku Włochów, powstańców z oddziału Francesca Nulla, którzy dostali się do niewoli rosyjskiej i byli więzieni w Częstochowie, skąd pisali do swoich rodzin, znajomych i redaktorów pism francuskich; Zbiór akt z Muzeum Narodowego, wśród nich m.in.: wiersze i pieśni patriotyczne, materiały o księżach zesłanych na Syberię, notatki Cypriana Norwida dotyczące powstania 1863 r., papiery prywatne Romualda Traugutta - akta zawartych związków małżeńskich i nominacji wojskowych, pisma ze sztabu wojsk rosyjskich;

Zbiór dokumentów papierowych (odział I) - tu włączona została nominacja Władysława Graibnera na porucznika artylerii w wojsku polskim, wystawiona w Krakowie 25 VI 1863 r. przez gen. Francois Rochebruna, pułkownika Żuawów Śmierci (dokument z nabytków).

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

Zdecydowana większość dokumentów publikowana w wydawnictwie Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty, co odnotowano w inwentarzu.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Hasła

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Warunki konspiracyjne działalności władz narodowych w kraju sprawiały, że dokumentacja kancelaryjna tych władz, w tym również naczelnych, ograniczana była do minimum. Wiele dokumentów władz narodowych wszystkich szczebli zniszczono ze względów bezpieczeństwa już w toku urzędowania, wiele wpadło w ręce władz zaborczych, a tylko niewielka część została uratowana przeważnie przez funkcjonariuszy władz narodowych i dowódców powstańczych; losy tej ostatniej splotły się z losami jej posiadaczy oraz wydarzeniami ogólnymi.

Ocalałe szczątki dokumentacji kancelaryjnej władz narodowych okresu Powstania Styczniowego i inne materiały źródłowe do tej epoki znalazły się w bardzo wielu archiwach, bibliotekach, muzeach i zbiorach prywatnych w kraju i za granicą. Z tych ostatnich swą ilością i wartością wyróżniały się zbiory rapperswilskie, batignolskie i Hotelu Lambert.

W Bibliotece Muzeum Polskiego Narodowego w Rapperswilu (założonym w 1869 r.) zgromadzone zostały w końcu XIX w. różne materiały źródłowe do dziejów Powstania Styczniowego, będące przedtem w posiadaniu osób prywatnych i przechowywane w archiwach rodzinnych. Składały się na nie dokumenty władz narodowych (a szerzej Organizacji Narodowej od końca lat pięćdziesiątych do 1865 r. Staraniem księdza dr Artura Wołyńskiego, który w 1863-1864 r. pracował w Wydziale Spraw Zagranicznych Rządu Narodowego powstało tu Archiwum Rządu Narodowego. Poza wyodrębnionym Archiwum w Bibliotece Rapperswilskiej znajdowało się wiele spuścizn prywatnych, które zawierały rozmaite materiały dotyczące powstania, w tym również pochodzące z kancelarii władz narodowych.

Samodzielną całość w zbiorach archiwalnych rapperswilskich stanowiły tzw. Teki Ignacego i Adama Mieleszków - 7 wielkich tomów materiałów rękopiśmiennych i drukowanych do okresu Powstania Styczniowego. Biblioteka Rapperswilska posiadała również największy zbiór prasy tajnej z lat 1861-1864 (ok. 350 numerów różnych pism).

Zbiory Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu zostały w 1923 r. przejęte, na podstawie uchwały Sejmu Rzeczypospolitej z 21 X 1921 r. na własność państwa polskiego i przewiezione w październiku 1927 r. ze Szwajcarii do Warszawy. Materiały o charakterze muzealnym złożono w Muzeum Narodowym, zaś zbiory druków (w tym książek), rękopisów, rycin i map przyznano na własność Bibliotece Narodowej. Ponieważ nie posiadała ona odpowiedniego pomieszczenia, zbiory te umieszczono jako depozyt w Centralnej Bibliotece Wojskowej. W przeddzień wybuchu II większą część rękopisów zabezpieczono w fortach. Materiały, które pozostały w Centralnej Bibliotece Wojskowej, prawie wszystkie spłonęły w czasie bombardowania stolicy we wrześniu 1939 r. Część rękopisów uratowanych przez bibliotekarzy złożono w końcu 1939 r. w Bibliotece Publicznej przy ul. Koszykowej i w Bibliotece Narodowej przy ul. Rakowieckiej. W 1941 r., na zarządzenie komisarza niemieckiego, rękopisy z wszystkich bibliotek warszawskich zgromadzono w gmachu Biblioteki Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik 9 z zamiarem wywiezienia ich do Niemiec. W lecie 1944 r., wobec zbliżającego się frontu, kilkanaście skrzyń z rękopisami udało się pracownikom przewieźć z Biblioteki Ordynacji Krasińskich do piwnic Biblioteki Zamoyskich przy ul. Żabiej; ich część ocalała i została wywieziona przez Niemców wraz z innymi materiałami i wróciła do Warszawy w 1948 r. Były to tylko drobne szczątki dużych ongiś zespołów archiwalnych, a wśród nich dotyczące Powstania Styczniowego. W październiku 1944 r. już po upadku powstania Warszawskiego Niemcy spalili Bibliotekę Ordynacji Krasińskich. Spłonęły wówczas m. in. znajdujące się w niej jeszcze pewne rękopisy rapperswilskie. W tymże roku, prawdopodobnie w lecie, wywiezione zostały do Niemiec Teki Mieleszków. Odnaleziono je następnie w Związku Radzieckim, skąd wróciły do Polski w 1962 r.; obecnie znajdują się w Bibliotece Narodowej w Warszawie.

Ocalałe szczątki archiwaliów rapperswilskich rozproszone są dziś po różnych zbiorach bibliotecznych i archiwalnych. Pojedyncze dokumenty trafiły również do AGAD. Ich pierwotna proweniencja, przy nie zawsze występujących znakach własnościowych, trudna jest do ustalenia. Zbiory archiwalne Biblioteki Batignolskiej przewiezione zostały w 1874 r. do Kórnika pod Poznaniem, jako depozyt o charakterze własności publicznej, narodowej. W 1925 r. zbiór został przejęty przez Wydział Bibliotek Państwowych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a w 1929 r. przekazany Bibliotece Narodowej w Warszawie (z wyjątkiem depozytu J. Lelewela, który zgodnie z testamentem uczonego przekazano Bibliotece Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie). Rękopisy zbioru umieszczono w pomieszczeniach Centralnej Biblioteki Wojskowej obok znajdujących się tam już od dwóch lat rękopisów rapperswilskich. Przed wojną zostały one uporządkowane i skatalogowane przez Helenę Więckowską (katalog opublikowany) [Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej, t. 3, Zbiory Batignolskie i Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Londynie, oprac. H. Więckowska, Warszawa 1933]. W czasie bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 r. część tych rękopisów spłonęła na miejscu, część (większą), którą ewakuowano i umieszczono w gmachu Biblioteki Ordynacji Krasińskich, spaliła się razem ze zbiorem tej biblioteki w październiku 1944 r. na skutek podpalenia gmachu przez specjalne kolumny niemieckie. Pojedyncze dokumenty wymienionych registratur zagranicznych Rządu Narodowego i władz narodowych krajowych, niekiedy ze stemplem Biblioteki Batignolskiej, znaleźć można dziś w różnych zbiorach bibliotecznych i archiwalnych, w tym także w AGAD.

Zbiory archiwalne Hotelu Lambert, a wśród nich materiały Biura Polskiego oraz agencji dyplomatycznych Rządu Narodowego, Władysław Czartoryski przewiózł w XIX w. do Krakowa (via Kórnik). Obecnie przechowywane są w Bibliotece Czartoryskich (w dziale Archiwum Publicznego). Znajdują się tam: protokoły posiedzeń i korespondencja Biura Polskiego, jego księgi kancelaryjne i rachunkowe, papiery głównego agenta dyplomatycznego Rządu Narodowego w Paryżu W. Czartoryskiego, raporty, pisma i sprawozdania innych agencji dyplomatycznych, noty, memoriały dyplomatyczne, korespondencja z władzami, organizacjami i instytucjami różnych państw obcych, odezwy, dekrety, manifesty i rozkazy Rządu Narodowego Polski, spisy oficerów, druki, ulotki powstańcze itp.

Dziś większe zbiory szczątkowej dokumentacji władz narodowych okresu Powstania Styczniowego (z wyjątkiem tej, która zgromadzona została w Hotelu Lambert) przechowywane są: w AGAD w Warszawie, w Archiwum Państwowym w Krakowie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Muzeum Narodowym Wojska Polskiego (tu głównie ikonograficzne), w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie, w Bibliotece Jagiellońskiej, w Bibliotece Oddziału Krakowskiego PAN, w Bibliotece Zakładu Ossolińskich we Wrocławiu, w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego (m.in. w papierach Towarzystwa Naukowego Warszawskiego - materiały Organizacji Narodowej na Rusi-spuścizna członka tej Organizacji Zygmunta Starorypińskiego), w Bibliotece Polskiej w Paryżu (tu m.in. materiały Izby Obrachunkowej), w Fowley Court pod Londynem („Trauguttiana” w zbiorach ks. Józefa Jarzębowskiego) oraz w archiwach i bibliotekach Moskwy, Petersburga, Wilna, Lwowa i Kijowa). Trudno ustalić proweniencję znajdujących się obecnie w AGAD ocalałych, nielicznych dokumentów ogromnej niegdyś dokumentacji Organizacji Narodowej Powstania Styczniowego. Z zestawień numerów kancelaryjnych, występujących na pismach zachowanych w oryginale i w kopiach (nielicznych), można w pewnym przybliżeniu szacować, że tylko korespondencja kolejnych rządów narodowych, począwszy od kwietniowego A. Gillera do ostatniego B. Brzezińskiego, liczyła w sumie ok. 6 500 ekshibitów, tj. pism zarejestrowanych w dziennikach. Niektóre dokumenty, jak: manifesty odezwy, pisma ulotne, rozkazy, nie były w ogóle numerowane w ciągu numeracji dziennikowej oraz że w określonych przypadkach (jak pisma okólne) pod jednym numerem rejestrowano więcej niż jedno pismo. Dokumenty zachowane w Archiwum Głównym Akt Dawnych zostały w dużej części przejęte po II wojnie światowej z Muzeum Narodowego w Warszawie [w Księdze Nabytków AGAD, m. in. w t. I, poz. 154, znajduje się zapis, o przejętych z Muzeum Narodowego 18 mb. akt, 1951 r.], gdzie były przechowywane głównie w „Tekach Gembarzewskiego”. Są to przedwojenne darowizny dla Muzeum od osób prywatnych w latach 1917-1938 (znaczna ilość przekazana przez mecenasa Czesława Jankowskiego w 1938 r., Alojzego Władysław Strzembosza z Damajowic – jako dar pośmiertny; także przez Zofię Niedźwiedzką, siostrzenicę Romana Żulińskiego, straconego razem z Trauguttem na stokach Cytadeli oraz wiele innych osób). Część dokumentów przekazało Archiwum Głównemu Akt Dawnych w latach 50. Archiwum Komitetu Centralnego PZPR, które weszło w ich posiadanie konfiskując dokumenty osób prywatnych i instytucji (m. in. Archiwum Państwowego m. st. Warszawy). Są to również rozmaite nabytki nieudokumentowane, zakupione bądź podarowane oraz rewindykaty z ZSRR [Księga Nabytków AGAD, poz. 510/2 (1 teczka akt – odezw z lat 1863-1865, przekazanych z NDAP w marcu 1966 jako rewindykaty z ZSRR)]. W księdze nabytków AGAD, pod nr 150 został zarejestrowany duży zbiór akt pod nazwą: „Plik korespondencji dotyczącej powstania styczniowego” – dar Mieczysława Rulikowskiego z Grodziska Mazowieckiego z 1950 r. [Księga Nabytków AGAD, t. I, poz. 150.]. Większość tej dokumentacji przyporządkowana została do kancelarii Naczelnika Obwodu Rzeszowskiego. Wydziału Obwodowego Rzeszowskiego; początkowo dokumenty tego urzędu przechowywane były w Ossolineum we Lwowie. Następnie znaczna ich część znalazła się w zbiorach historyka i kolekcjonera Aleksandra Czołowskiego; z tych większość trafiła po 1945 r. do AGAD (pojedyncze dokumenty są w Bibliotece Narodowej, oraz w Zakładzie Ossolińskich we Wrocławiu, reszta pozostała we Lwowie).

Konkordancja

Dawna sygnatura	Sygnatura obecna
brak	1
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 1	2
Rząd Narodowy, 1	3
Rząd Narodowy, 2	4
Rząd Narodowy, 3	5
Rząd Narodowy, 4	6
Rząd Narodowy, 5	7
brak	8
brak	9
Rząd Narodowy, 6	10
Rząd Narodowy, 7	11
Rząd Narodowy, 8	12
Rząd Narodowy, 9	13
Rząd Narodowy, 10, 10a	14
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 5	15
Rząd Narodowy, 14	16
Rząd Narodowy, 11	17
Rząd Narodowy, 12	18
brak	19
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 7	20
Rząd Narodowy, 15	21
Rząd Narodowy, 16	22
Rząd Narodowy, 17	23
Rząd Narodowy, 18	24
Rząd Narodowy, 13	25
Rząd Narodowy, 19	26
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 12	27
Rząd Narodowy, 20	28
Rząd Narodowy, 21	29
Rząd Narodowy, 22	30
brak	31
Rząd Narodowy, 23	32
brak	33
Rząd Narodowy, 24	34
Rząd Narodowy, 26	35
Rząd Narodowy, 25	36
brak	37
Rząd Narodowy, 28	38
Rząd Narodowy, 29	39
Rząd Narodowy, 29a	40
brak	41
Naczelnik m. Warszawy, 1	42
Naczelnik m. Warszawy, 6	43
Naczelnik m. Warszawy, 2	44
Naczelnik m. Warszawy, 8	45
Naczelnik m. Warszawy, 3	46
Naczelnik m. Warszawy, 4	47
Naczelnik m. Warszawy, 4a	48
Naczelnik m. Warszawy	49
brak	50
Naczelnik m. Warszawy, 5	51
Naczelnik Policji Narodowej m. Warszawy, 1	52
Naczelnik Policji Narodowej m. Warszawy, 2	53
Naczelnik Policji Narodowej m. Warszawy, 3	54
Rząd Narodowy, 27	55
Naczelnik m. Kalisza, 1	56
Naczelnik m. Kalisza, 2	57
Naczelnik m. Wilna, 1	58
Naczelnik m. Krakowa, 1	59
Naczelnik m. Krakowa, 2	60
Naczelnik m. Krakowa, 3	61
Naczelnik m. Krakowa, 4	62
Naczelnik okręgu krakowskiego, 1	63
Naczelnik okręgu krakowskiego, 2	64
Naczelnik okręgu krakowskiego, 3	65
Naczelnik okręgu krakowskiego, 4	66
Naczelnik m. Rzeszowa, 1	67
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 1	68
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 5	69
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 6	70
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 9	71
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 8	72
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 10	73
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 11	74
brak	75
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 12	76
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 13	77
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 14	78
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 15	79
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 16	80
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 17	81
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 18	82
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 19	83
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 20	84
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 21	85
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 22	86
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 23	87
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 24	88
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 26, 26a	89
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 27	90
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 28	91
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 29	92
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 30	93
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 31	94
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 33	95
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 34	96
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 35	97
brak	98
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 36	99
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 37	100
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 38	101
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 39	102
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 40	103
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 41	104
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 42	105
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 43	106
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 44	107
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 45	108
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 46	109
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 47	110
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 48	111
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 50	112
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 53	113
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 51	114
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 52	115
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 54	116
Naczelnik obwodu rzeszowskiego,55	117
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 56	118
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 57	119
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 58	120
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 59	121
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 60	122
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 61	123
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 62	124
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 63	125
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 65	126
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 81	127
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 82	128
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 66	129
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 67	130
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 68	131
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 69	132
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 70	133
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 71	134
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 72	135
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 73	136
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 74	137
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 75	138
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 77	139
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 78	140
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 79	141
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 80	142
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 83	143
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 84	144
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 86	145
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 87	146
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 88	147
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 89	148
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 25	149
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 32	150
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 49	151
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 64	152
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 76	153
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 85	154
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 3	155
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 4	156
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 2	157
Naczelnik obwodu rzeszowskiego, 7	158
Kom. Pełn. RN na Galicję Wsch. i Zach., 1	159
Kom. Pełn. RN na Galicję Wsch. i Zach., 2	160
Wydział Rządu Narodowego w Galicji, 1	161
Kom. Pełn. RN na Galicję Wsch. i Zach., 3	162
Kom. Pełn. RN na Galicję Wsch. i Zach., 4	163
Miscellanea Galicyjskie, 1	164
Miscellanea Galicyjskie, 1a	165
Miscellanea Galicyjskie, 2	166
brak	167
brak	168
brak	169
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 2	170
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 3	171
brak	172
brak	173
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 4	174
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 20	175
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 8	176
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 9	177
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 10	178
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 13	179
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 15, 15a	180
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 16	181
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 17	182
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 18	183
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 19	184
Prowincjonalne władze powstania styczniowego, 14?	185
Materiały kartograficzne i ikonograficzne, 1	186
Materiały kartograficzne i ikonograficzne, 2	187
Materiały kartograficzne i ikonograficzne, 3	188
Prasa powstańcza, 1	189
Prasa powstańcza, 2	190
Prasa powstańcza, 3	191
Prasa powstańcza, 4	192
Prasa powstańcza, 5	193
Prasa powstańcza, 6	194
Prasa powstańcza, 7	195
Prasa powstańcza, 8	196
Prasa powstańcza, 9	197
Prasa powstańcza, 10	198
Prasa powstańcza, 11	199
Prasa powstańcza, 12	200
brak	201
brak	202
Odezwy, pisma ulotne, 2	203
Odezwy, pisma ulotne, 3	204
brak	205
Odezwy, pisma ulotne, 11	206
Odezwy, pisma ulotne, 4	207
Odezwy, pisma ulotne, 5	208
Odezwy, pisma ulotne, 6	209
Odezwy, pisma ulotne, 7	210
Odezwy, pisma ulotne, 8	211
Odezwy, pisma ulotne, 9	212
Odezwy, pisma ulotne, 10, 10a	213
Odezwy, pisma ulotne, 12	214
Odezwy, pisma ulotne, 13	215
Odezwy, pisma ulotne, 14	216
Odezwy, pisma ulotne, 15	217
Wiersze, pieśni powstańcze, 1	218
Wiersze, pieśni powstańcze, 2	219
brak	220
Wiersze, pieśni powstańcze, 3	221
Wiersze, pieśni powstańcze, sygn. 5	222
Wiersze, pieśni powstańcze, 5	223
Wiersze, pieśni powstańcze, 6	224
brak	225
brak	226
brak	227
brak	228
brak	229
brak	230
brak	231
brak	232
brak	233
brak	234
brak	235
brak	236
brak	237
brak	238
brak	239
brak	240
brak	241

Jak cytować?

AGAD, ON

Opracowanie

Jak wcześniej wspomniano skład poszczególnych działów omawianego zespołu ma charakter przypadkowy i nie tworzy (z wyjątkiem „Naczelnika Powiatu Rzeszowskiego”) jednorodnych kancelaryjnych całości. Dokumenty pochodzące z kancelarii różnych urzędów, posiadających różne kompetencje i charakter, łączy związek z Organizacją Narodową powstania styczniowego oraz szczątkowy charakter poszczególnych grup akt. Ustalenie związku akt z kancelarią danego urzędu umożliwiły głównie pieczęcie występujące na dokumentach (także adnotacje kancelaryjne – znaki wydziałów itp.). Nie zawsze było to jednak możliwe. Tam, gdzie cechy zewnętrzne nie występowały i nie było możliwości kancelaryjnego zakwalifikowania akt, utworzono z nich grupy terytorialne, tematyczne lub formalne (np. „Miscellanea Galicyjskie”, „Prasa powstańcza”, „Materiały kartograficzne ikonograficzne”). Sfragistyka, ze względu na ogromną rolę, jaką odgrywała pieczęć w powstaniu styczniowym ma duże znaczenie, dostarczając dodatkowych elementów do poznania organizacji władz powstańczych i funkcjonowania ich kancelarii. Podpisy wystawców zastępowane były z reguły odciskami pieczęci. Tylko sporadycznie, w sytuacjach wyjątkowych, pisma sygnowano pełnym nazwiskiem i imieniem. W skład poszczególnych komórek kancelaryjnych wchodzą zarówno dokumenty wypływające z kancelarii danego urzędu jak i do nich wchodzące. Ich kwalifikacja wynika z treści, która sugeruje związek z pracą tej, a nie innej kancelarii. Utworzenie grup akt związanych wyłącznie z kancelarią odbiorcy nie było możliwe, ze względu na fragmentaryczny stan ich zachowania. Prawie każdy dokument dotyczy innego zagadnienia i nie wiąże się ani z pozycją poprzednią ani następną.

Kwalifikację dokumentów do poszczególnych działów przeprowadziła ok. 1963 r. Franciszka Ramotowska. Powstały wówczas inwentarze kartkowe szczątków akt władz narodowych 1862-1864 r. i innych materiałów dotyczących Powstania Styczniowego, przez długi czas funkcjonujące w archiwum jako jedyna pomoc archiwalna. Zespoły akt tworzyły tzw. „Zbiór zespołów szczątkowych i drobnych z okresu powstania styczniowego”. Nie występował on w ewidencji AGAD, nazewnictwie i pomocach archiwalnych dla zasobu archiwum. Skupiał kilkanaście zespołów archiwalnych, z których każdy posiadał odrębny numer ewidencyjny i odrębne sygnatury akt. Poszczególnym zespołom (i ich częściom składowym) nadano ponadto sygnaturę cyfrowo – literową od A1 do D7. Jednym z tych zespołów są akta „Organizacji Narodowej Powstania Styczniowego”. W jego skład wchodziły początkowo dokumenty zgrupowane w 17 działach (A1-A17). Nie posiadały one sygnatury ciągłej; aktom w każdym z działów nadano odrębną numerację i sporządzono odrębny inwentarz kartkowy. Część akt - różnego rodzaju nabytków z okresu późniejszego pozostawała nie zewidencjonowana. W 2002 r. w Archiwum Głównym Akt Dawnych rozpoczęto prace reinwentaryzacyjne i melioracyjne w stosunku do istniejących inwentarzy kartkowych oraz zespołu akt Organizacji Narodowej. Wstępna Komisja Metodyczna AGAD w 2002 r. przyjęła koncepcję autorki ponownego rozpoznania dokumentów, ponownego posegregowania ich według działów (z uwzględnieniem materiałów dotychczas nie ujętych w inwentarzu), nadania działom właściwej kolejności, uznania akt Organizacji Narodowej Powstania Styczniowego za jeden zespół i ciągłego przesygnowania akt w obrębie tegoż zespołu. Akta zakwalifikowano do 19 działów (nielicznym dokumentom zmieniono dotychczasową przynależność). W obrębie danego działu akta ułożono chronologicznie. W 2009 r. do zespołu włączono 14 j. a. z dissolutów akt austriackich (Komisarz Pełnomocny Rządu Narodowego na Galicję (1 j. a.), i Miscellanea Galicyjskie (13 j. a.). Akta te opisano w inwentarzu pod sygn. 225-238. Nabytek z 2021 r. (Prasa powstańcza) to sygn. 239-241. Skany sygnatur 1-238 dostępne są na Szukaj w archiwach. Pozostałe będą sukcesywnie dołączane. Układ akt przedstawia się następująco:

- Rząd Narodowy, sygn. 1-41;

- Naczelnik m. Warszawy, sygn. 42-51;

- Naczelnik Policji Narodowej m. Warszawy, sygn. 52-55;

- Naczelnik m. Kalisza, sygn. 56-57;

- Naczelnik m. Wilna, sygn. 58;

- Naczelnik m. Krakowa, sygn. 59-62;

- Naczelnik okręgu krakowskiego, sygn. 63-66;

- Naczelnik m. Rzeszowa, sygn. 67;

- Naczelnik obwodu rzeszowskiego. Wydział obwodowy rzeszowski, sygn. 68-148;

- Wydziały obwodowe. Naczelnicy obwodowi i powiatowi Galicji Zachodniej, sygn. 149-154;

- Komisarz rządowy na Galicję Zachodnią, sygn. 155-157;

- Wydział Krakowa i Galicji Zachodniej, sygn. 158;

- Komisarz Pełnomocny Rządu Narodowego na Galicję, sygn. 159-163, 225;

- Miscellanea Galicyjskie, sygn. 164-169, 226-238;

- Prowincjonalne władze powstania styczniowego, sygn. 170-185;

- Materiały kartograficzne i ikonograficzne, sygn. 186-188;

- Prasa powstańcza, sygn. 189-200, 239-241;

- Odezwy, pisma ulotne, sygn. 201-217;

- Wiersze, pieśni powstańcze, sygn. 218-224.

Inwentarze kartkowe zostały zmeliorowane, rozszerzono i uzupełniono rubryki dotyczące treści akt, uściślono datację i język akt. W inwentarzu uwzględniono następujące pola: sygnatura, dział, tytuł, treść, daty, języki, opis zewnętrzny, forma, strony, sygnatury kancelaryjne, sygnatury dawne, uwagi. Ze względy na to, że większość dokumentów z tego zespołu została już wydana drukiem, podano również informacje na temat wydawnictwa, w którym dany dokument został opublikowany, z przytoczeniem ówczesnych sygnatur, pod którymi dokumenty te były przechowywane w AGAD (konkordancja)

Przewidywane dopływy

Zespół ma charakter otwarty, ewentualne nabytki są do niego sukcesywnie dołączane.

Do Spisu Treści

Bibliografia

J. Gąsiorowski, Bibliografia druków dotyczących Powstania Styczniowego 1863-1865, Warszawa 1923

Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej, t. 1, Zbiory Biblioteki Rapperswilskiej, opr. A. Lewak, Warszawa 1929

Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej, t. 2, cz. 1-2, Zbiory Biblioteki Rapperswilskiej, opr. H. Więckowska, A. Lewak, Warszawa 1938

Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej, t. 3, Zbiory Batignolskie i Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Londynie, opr. H. Więckowska, Warszawa 1933

Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej, t. 6, Utwory i spuścizny literackie, pamiętniki i inne materiały źródłowe historyczne od połowy XVIII do połowy XX wieku, pod red. B. S. Kupścia, Warszawa 1963

Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej, t. 13, Rękopisy z końca XVIII – połowy XX wieku, opr. Z. Krajewska, Warszawa 1997

Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-1864, t. 1-5, Lwów 1888-1894

Powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty: Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego 1862 – 1864, pod red. E. Halicza, S. Kieniewicza, I. Millera, Wrocław 1968; Dokumenty Wydziału Wojny Rządu Narodowego 1863-1864, pod red. S. Kieniewicza, I Millera, Wrocław 1973; Dokumenty terenowych władz cywilnych powstania styczniowego 1863-1864, pod red. W. Djakowa, S. Kieniewicza, Wrocław 1986; Dokumenty terenowych władz wojskowych powstania styczniowego, pod red. W. Djakowa, S. Kieniewicza, Wrocław 1976; Galicja w powstaniu styczniowym, pod red. S. Kieniewicza, I. Millera, Warszawa 1980; Prasa tajna z lat 1861-1864, cz. 1-3, pod red. S. Kieniewicza, I. S. Millera, Wrocław 1966-1970

Zbiór materiałów do historii powstania styczniowego 1863-1864, zebrał A. Kręcki, z. 3, Warszawa 1917

S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa 1983

S. Kieniewicz, A. Zahorski, W. Zajewski, Trzy powstania narodowe: kościuszkowskie, listopadowe i styczniowe, Warszawa 1994

E. Kozłowski, Bibliografia powstania styczniowego, Warszawa 1964

A. Lewak, Zbiory Biblioteki Rapperswilskiej [Katalog rękopisów Biblioteki Narodowej], t. 1, Warszawa 1929

J. Maliszewski, Władysław Rawicz w powstaniu styczniowym na Podlasiu, Warszawa 1935

F. Ramotowska, Odnaleziony pierwopis drugiej części statutu Organizacji Narodowej z roku 1862, „Studia Źródłoznawcze”, 25: 1980

F. Ramotowska, Tajemne państwo polskie 1862-1864 r., w: Powstanie styczniowe 1863-1864, oprac. zbiorowe pod red. S. Kalembki, Warszawa 1990

F. Ramotowska, Narodziny tajemnego państwa polskiego 1859-1862, Warszawa 1990

F. Ramotowska, Źródła archiwalne do dziejów powstania styczniowego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, „Archeion”, t. 38: 1962, s. 105-127

J. I. Sztakelberg, Pieczęcie powstańcze 1863-1864, Warszawa 1988

J. Stella Sawicki, Galicja w powstaniu styczniowym, Lwów 1909

Zapiski oczewidca o sobytijach w Warszawie w 1861 i 1862 godach. Sostawił po dokumientam A. Podwysockij, Sankt Petersburg 1869

Do Spisu Treści

INWENTARZ