SPIS TREŚCI

Streszczenie

Castrensia Plocensia

Układ

Udostępnianie

Hasła

Pozostałe Informacje

Inne inwentarze

Bibliografia

Zawartość Serii

Płockie grodzkie wieczyste 1530–1794

Płockie grodzkie wieczyste aktykowane 1529–1687

Płockie grodzkie wieczyste oryginalne 1609–1654

Płockie grodzkie wieczyste dissoluta 1444–1571

Płockie grodzkie wieczyste relacje 1595–1775

Płockie grodzkie relacje, manifesty i protestacje 1602–1792

Płockie grodzkie decreta iudicialia 1560–1791

Płockie grodzkie wokandy 1561–1791

Płockie grodzkie wyroki iudicialia 1557–1742

Płockie grodzkie oblaty 1650–1792

Płockie grodzkie desoluta graniczne XVII-XVIII w.

Płockie grodzkie pozwy 1690–1793

Płockie regestra spraw i wyroków grodzkich i ziemskich 1569–1792

Płockie grodzkie dekrety 1558–1575

Płockie ekstrakty graniczne XVI-XVIII w.

Płockie ekstrakta dawne 1727–1793

Płockie dawne ekstrakta 1615–1793

Płockie desolata XVI-XVIII w.

Płockie taryfy podatków i spisy ludności XVI-XVIII w.

Płockie czynności zjazdowe 1619–1792

Księgi grodzkie płockie; Castrensia Plocensia

Inwentarz zespołu PL, 1/24

Castrensia Plocensia

Po inkorporacji całego Mazowsza do Korony w wyniku decyzji sejmu w Piotrkowie z 24 grudnia 1529 r., na wzór koronny zaczęto także tutaj organizować sądy grodzkie. I choć Płock był inkorporowany po śmierci ostatniego księcia Janusza II płockiego (który zmarł 16 lutego 1495 r. w Płocku), w sierpniu 1495 r., jednak także w odniesieniu do tego województwa istotna okazała się wspomniana decyzja sejmu w Piotrkowie. Na początku XVI w. znaczenia nabierają sądy namiestnika władcy na określonym obszarze – starosty – czyli grodzkie. Sądzono na nich sprawy karne według tak zwanych czterech artykułów grodzkich (starościńskich), obejmujących najcięższe przestępstwa przeciwko zdrowiu, życiu, czci i majątkowi szlachcica: podpalenie, napad na dom, rabunek na drodze publicznej, gwałt. Sąd grodzki sprawował również jurysdykcję we wszystkich sprawach nad mieszkającą na podlegającym mu terytorium szlachtą nieosiadłą. Problemy z regularnym odbywaniem sesji przez sądy ziemskie sprawiły, że sądy grodzkie przejmowały wiele spraw, którymi dotychczas zajmowały się sądy ziemskie.

W końcu drugiej dekady XVI w. królowa Bona podjęła starania o wykupienie starostwa płockiego, będącego wówczas (od 1519 r.) w rękach Mikołaja Niszczyckiego h. Prawdzic, syna Andrzeja (Jędrzeja) Niszczyckiego, wojewody płockiego. Już 22 października 1529 r. królowa zawarła w Wilnie umowę z Feliksem Srzeńskim h. Dołęga z Sokołowa na dokonanie tego wykupu. Jak wynika z dokumentów, od tego czasu Feliks Srzeński w swojej tytulaturze wymienia starostwo płockie. Na sejmie koronacyjnym Zygmunta Augusta w Krakowie 23 marca 1530 r. Feliks Srzeński otrzymał starostwo płockie, ostatecznie wykupione dopiero 9 lutego 1531 r. od Mikołaja Niszczyckiego, prowadzącego w tych dobrach gospodarkę rabunkową. Na początku lutego 1532 r. zmarł wojewoda płocki Andrzej (Jędrzej) Niszczycki, a 11 lutego królowa Bona ostatecznie zapewniła na sejmie w Krakowie to województwo swojemu zaufanemu stronnikowi, Feliksowi Srzeńskiemu.

Pierwsze 22. księgi grodzkie zostały spisane za czasów starostwa Srzeńskiego. Po jego śmierci, od 4 listopada 1554 r. starostwo płockie otrzymał Andrzej Sierpski h. Prawdzic z Gulczewa, wojewoda rawski (zm. 15 kwietnia 1572).

W lipcu 1572 r. dożywocie na starostwie otrzymał zaufany stronnik króla Zygmunta Augusta, referendarz koronny (od 1567 r.), marszałek unijnego sejmu lubelskiego Stanisław Sędziwój Czarnkowski h. Nałęcz. Jako przebywającego w Wiedniu stronnika Habsburgów i przeciwnika króla Stefana Batorego na sejmie koronacyjnym w 1576 r., ostatecznie pozbawiono go tego starostwa (MK 114, f. 13-14).

Na sejmie koronacyjnym 1576 r. (12 maja) wojewodą mazowieckim (MK 114, f. 4v-5) i ostatnim vicegerentem mazowieckim, a także starostą płockim (dożywocie) został Stanisław Kryski h. Prawdzic. Pełnił tę funkcję do śmierci (26 czerwca 1595 r.).

Po Kryskim starostwo w dożywocie otrzymał wojewoda łęczycki, Stanisław Miński h. Prus III, dyplomata, który 27 stycznia 1594 r. dokonał uroczystego aktu posłuszeństwa (obediencji) wybranemu dwa lata wcześniej (30 stycznia 1592 r.) papieżowi Klemensowi VIII. Wjazd Mińskiego do Rzymu zwrócił uwagę wielkim splendorem, lecz był rujnujący finansowo ( swoje doświadczenia Mińskispisał w praktycznym poradniku "Sposób odbywania poselstwa do Rzymu"). Okazało się, że dochody ze starostwa płockiego i innych nadań były niewystarczające na spłacenie rzymskich długów. Na przełomie 1605 i 1606 r. Miński na mocy konsensu z 27 grudnia 1605 r. scedował starostwo na Jana Magnusa Tęczyńskiego h. Topór, podczaszego nadwornego królowej, za którego w 1606 r. wydał swoją córkę Dorotę; sam Miński został podkanclerzym koronnym (zm. 1607.).

Z 12 marca 1614 r. pochodzi konsens dla Jana Tęczyńskiego na cesję starostwa na rzecz Ludwika Krasińskiego h. Ślepowron. Z kolei Ludwik Krasiński, który za zgodą króla (MK 189, f. 1) 30 lipca 1643 r. dokonał cesji starostwa płockiego na swojego syna Wojciecha (Albrechta, Olbrychta) Krasińskiego. Od 1663 r. Wojciech (zm. 1691) był też wojewodą mazowieckim. Jego drugą żoną została ok. 1675 r. Ludwika Maria von Golcz (zm. 1696), która była luteranką. Po śmierci Krasińskiego Ludwika Maria poślubiła Władysława Jozafata (Józefa) Sapiehę h. Lis (zm. 1733), z którym związana była już wcześniej i na którego scedowała to starostwo w 1692 r. Sapieha tytułu starosty płockiego używał już w 1684 r., być może starając się o posłowanie z tego województwa na sejm, co osiągnął w 1688 r. Po śmieci Ludwiki Marii Sapieha otrzymał 24 czerwca 1698 r. zgodę na cesję starostwa na Wojciecha Bogusławskiego h. Jezierza.

Po śmierci Walentego Bogusławskiego dożywocie na starostwie płockim otrzymał 25 grudnia 1725 r. Paweł Kazimierz Jaroszewski h. Zagłoba, chorąży płocki, marszałek trybunału koronnego, który wcześniej był podstarościm płockim. Po jego bezpotomnej śmierci 5 maja 1730 r., 17 maja tego roku starostwo dostał zaufany stronnik Sasów, Antoni Sebastian Dembowski h. Jelita, a jesienią tego samego roku otrzymał je w dożywcie (po śmierci Jaroszewskiego). Dembowski, syn Floriana, sędziego ziemskiego płockiego, pracował w kancelarii kanclerza wielkiego koronnego Jana Szembeka jako regent, a podczas podróży po Europie towarzyszył synowi Augusta II królewiczowi Fryderykowi Augustowi i prowadził jego korespondencję. Często przebywał w Dreźnie, a do 1725 r był sekretarzem do spraw polskich. w Tajnym Gabinecie. Został też świeckim referendarzem koronnym w 1730 r. Po śmierci żony i zawirowaniach wokół elekcji Augusta III rozczarowany Antoni Dembowski w 1735 r. otrzymał zgodę na cesję starostwa na rzecz swojego brata Macieja Dembińskiego, który już wcześniej był podstarościm, a sam zrezygnował z życia świeckiego i został duchownym. Z kolei po śmierci Macieja 8 czerwca 1737 r. dożywocie na tym starostwie otrzymał Stanisław Dembowski, starosta zatorski (w tym samym roku Antoni został biskupem płockim). Po Stanisławie starostwo objął Tomasz Grzegorz Dembowski, który 30 listopada 1754 r. otrzymał konsens na cesję starostwa płockiego na rzecz syna Antoniego, Stefana Floriana Dembowskiego, starosty tymbarskiego, który objął starostwo 22 lutego 1755 r.

Ostatnim starostą płockim był Onufry Bromirski (Bromierski) h. Pobóg, który starostwo objął drogą cesji od Stefana Dembowskiego na mocy konsensu z 28 lipca 1767 r. W 1775 r. jako współdzierżawca starostwa został odnotowany Ludwik Karaś. Do końca Rzeczypospolitej starostwo pozostawało w posiadaniu Bromirskiego (czerwiec 1793 r.).

W okresach nieobecności starosty w Płocku jego obowiązki wykonywał podstarości. Lista podstarościch z latami ich urzędowania odnotowanymi w aktach zestawiona poniżej::

Kobiernicki Jan (1529-1532)

Machciński Filip (1530, 1535, 1536-1545)

Sokołowski Jakub (1532-1535)

Radzimiński Baltazar (1543)

Miączyński Maciej (1544-1551)

Janczewski Wojciech (1551-1554)

Męczyński Stanisław (1555-1578)

Męczyński Jan Szczypa (1561-1569)

Kłussowski (Klusowski) Adam (1578-1580)

Romocki Adam (1580-1581)

Łossowski Rosłan (1581)

Karsk Piotr (1581-1585)

Męczyński Szczęsny (1585-1590)

Zbyszyński (Zbysiński) Jerzy (1591-1592)

Gierzyński Mikołaj (1592-1593)

Konarski Walenty (1594-1605)

Rościszewski Wojciech (1606-1614)

Poczernicki Andrzej (1616-1617)

Magnuski Jan (1618-1620)

Kargowski Paweł (1623)

Sarbiewski Baltazar (1633-1653)

Zaborowski Jan (1653-1659)

Łempiński Maciej (1660-1676)

Piwo z Opolska Piotr (1677-1680)

Dziedzicki Michał Stanisław (1682-1684)

Janowski Stefan (1685-1697)

Strzeszewski Stefan (1698-1707, 1710, 1713-1718)

Lasocki Jan (1707-1708)

Jaroszewski Paweł Kazimierz (1711, 1719-1725)

Rościszewski Jan Zygmunt (1725-1730, 1732, 1737-1740)

Dembowski Maciej (1730-1735)

Dembowski Tomasz (1736)

Zakrzewski Antoni (1741-1758)

Żórawski Marcin (1756-1762)

Przeciszewski Stanisław (1763-1768)

Bromierski Józef (1772-1786)

Karniewski Pankracy (1787-1791)

Do Spisu Treści

Układ

Według sygnatur wewnątrz serii.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

Dwie serie zostały częściowo zeskanowane w ramach grantu NPRH realizowanego przez Polskie Towarzystwo Heraldyczne, kierownik prof. dr hab. Sławomir Górzyński (galerie skanów); zeskanowano jedynie te jednostki, których stan fizyczny na to pozwalał.

Czytelnia AGAD nie udostępnia oryginałów jednostek, które ze względu na zły stan zachowania nie zostały zdigitalizowane.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Hasła

Do Spisu Treści

Hasło geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Jak cytować?

AGAD, Pł. gr.

Do Spisu Treści

Inne inwentarze

Inwentarz książkowy (bez wstępu), oprac. A. Wolff, C. Ohryzko w 1948 r.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Chłapowski K., Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795. Materiały źródłowe, Warszawa: Bellerive-sur-Allier, 2017, s. 248-250.

Katalog inwentarzy dóbr ziemskich XVI–XVIII w. sporządzony na podstawie ksiąg grodzkich i ziemskich, oprac. W. Maciejewska, Warszawa 1959

Kulecki M., Księgi grodzkie płockie; Castrensia Plocensia w: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, opr. zb. pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008, s. 107-109.

Kulecki M., Zespoły ksiąg sądów szlacheckich I instancji - wprowadzenie w: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, opr. zb. pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008, s. 95-101.

Moniuszko A., Sędziowie sądów szlacheckich w województwie płockim 1576–1600. Próba rekonesansu badawczego, w: Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego, T. XIX, 2016

Monumenta iuris, t. 2, Acta terrestria et castrensia XIV–XVIII ss. Palatinatuum Poloniae Maioris, Varsoviae 1917, s. V–XVIII

Przewodnik po kartotece materiałów do dziejów wsi, oprac. W. Maciejewska, Warszawa 1959

Sobol B., Księgi sądowe z obszaru Mazowsza, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zespołach. I. Archiwa dawnej Rzeczypospolitej, t. 1, s. 174–184

Tarnowski S., Akta ziemskie i grodzkie, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie, oprac. zbiorowe pod red. T. Zielińskiej,, 1992, s. 52–54

Tarnowski S., Akta ziemskie i grodzkie mazowieckie, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie, oprac. zbiorowe pod red. T. Zielińskiej,, 1992, s. 54–55

Wąsowicz M., Księgi ziemskie i grodzkie (acta terrestria et castrensia) — wprowadzenie ogólne, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zespołach. I. Archiwa dawnej Rzeczypospolitej, t. 1, s. 147–155

Wierzbicki L. A., Senatorowie koronni na sejmach Rzeczypospolitej, Warszawa 2017

Wolff A., Akta partykularne przedrozbiorowe Archiwum Głównego 1381–1835, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stebelski, Warszawa 1957, s. 175–221

Do Spisu Treści

Zawartość Serii