SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Udostępnianie

Hasło

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

III RADA STANU KRÓLESTWA POLSKIEGO z lat 1861-1867

Inwentarz zespołu PL, 1 186

Opracowała prof. dr hab. Franciszka Ramotowska

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

III Rada Stanu Królestwa Polskiego została reaktywowana w 1861 r. w ramach koncesji administracyjnych rządu rosyjskiego, przyznanych Królestwu w następstwie ówczesnych manifestacji patriotycznych. Wydarzeniami mającymi wpływ bezpośredni na owe koncesje, realizowane w tzw. reformach Aleksandra Wielopolskiego, były manifestacje warszawskie, krwawo stłumione 27 II 1861 r. (pięciu poległych) oraz wywołane tym napięcie polityczne i wzburzenie ludności miasta, grożące wybuchem. Reformy obliczone były na pozyskanie dla rządu warstw posiadających (tzw. obozu umiarkowanych), a tym samym miały grać rolę czynnika uspokajającego. Rada Stanu w intencjach współautora i realizatora reform Aleksandra margrabiego Wielopolskiego powinna była m. in. pełnić funkcje organu przedstawicielskiego (z braku Sejmu), przez który społeczeństwo polskie mogłoby "legalnie" przedstawiać cesarzowi swoje "życzenia i potrzeby". Akty normatywne powołujące Radę nie zezwalały jednak na takie funkcje, mogące zmienić status polityczny Królestwa, zaś same reformy nie odegrały roli czynnika uspokajającego, nie zahamowały ruchu narodowo-wyzwoleńczego, na który "umiarkowani" nie mieli już wpływu, a który w warunkach prowokacyjnej branki doprowadził do przedwczesnego wybuchu styczniowego.

Zakres kompetencji, organizację i skład osobowy Rady Stanu normowały ukazy cesarskie, które jednocześnie rozwiązywały odpowiednie urzędy centralne, przenosząc ich atrybucje na Radę. Inny ukaz z tej samej daty (24 V/5 VI 1861 r.) rozwiązywał Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, nakazywał przekazanie "archiwów onego i biblioteki tudzież biurowego inwentarza" Radzie Stanu oraz stanowił, że senatorowie zasiadający dotąd w Ogólnym Zebraniu Warszawskich Departamentów przechodzą do Rady Stanu jako jej członkowie stali z zachowaniem godności senatorskich.

Kolejny ukaz z 24 V/5 VI tegoż roku likwidował Heroldię Królestwa Polskiego i przenosił dotychczasowe jej czynności na Radę Stanu, a "archiwa i księgi genealogiczne do archiwów tejże Rady".

Etat Rady Stanu i jej kancelarii cesarz podpisał również 24 V/5 VI 1861 r. Między ukazem z 26 III, powołującym Radę Stanu, a rozwijającym go ukazem z 5 VI (o składzie, organizacji i o atrybucjach Rady) powstały rozbieżności. Za obowiązujące przyjęto unormowania zawarte w ukazie ostatnim w myśl zasad: lex posterior derogat legi priori oraz lex specialis derogat legi generali.

Zgodnie z powyższymi ukazami, do Rady Stanu wchodzili członkowie z urzędu i z nominacji cesarza. Członkami z urzędu byli: członkowie Rady Administracyjnej (a byli to: dyrektorzy główni prezydujący w komisjach rządowych, kontroler generalny, warszawski wojenny generał-gubernator (do czasu likwidacji tego urzędu 16 VII 1862 r.); w grupie tej znalazł się także Aleksander margrabia Wielopolski (najpierw jako dyrektor główny Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a od połowy 1862 r. jako naczelnik Rządu Cywilnego) i inne osoby, którym "przywilej" ten został przyznany specjalnym dekretem cesarskim, zaś członkami z nominacji – radcy stanu (w liczbie dwunastu), którzy zasiadali stale (czterech z nich cesarz wyznaczał co roku do przewodniczenia w wydziałach Rady Stanu). Pozostali członkowie stali lub czasowi mieli być powoływani przez cesarza "z grona biskupów lub wyższego duchowieństwa", prezesów i członków rad gubernialnych, wyższych urzędników Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, ponadto inne osoby włączano według uznania monarchy. Radcy stanu zasiadali zarówno w wydziałach Rady Stanu, jak i w Ogólnym Zebraniu. Mieli stanowić element urzędniczy, wykonywać prace przygotowawcze, natomiast pozostali członkowie powinni reprezentować w Radzie opinię publiczną. Do udzielania "objaśnień" w sprawach będących przedmiotem dyskusji namiestnik mógł wyznaczać odpowiednich "delegatów", ale bez prawa głosowania. Referendarze i wicereferendarze formalnie nie wchodzili w skład członków Rady Stanu, należeli do personelu kancelaryjnego.

Prezydującym w Radzie powinien być z litery prawa namiestnik lub "sprawujący jego obowiązki", a w czasie ich nieobecności – jeden z członków wyznaczony przez cesarza. W praktyce funkcję wiceprezesa Rady początkowo sprawował wojenny generał-gubernator warszawski, a po likwidacji tego urzędu w lipcu 1862 r. – naczelnik Rządu Cywilnego Królestwa Polskiego Aleksander margrabia Wielopolski, po jego zaś ustąpieniu w lipcu 1863 r. – jeden z senatorów. W wydziałach przewodniczyli – jak powiedziano wyżej – radcy stanu.

W zadekretowanym składzie Rada Stanu nie funkcjonowała do końca swego urzędowania. W 1863 r. wielu jej członków podało się do dymisji. W jakiej mierze uczynili to sua sponte, a w jakiej na wezwanie Rządu Narodowego – trudno stwierdzić. Wpływ bezpośredni na te decyzje miał niewątpliwie fakt rozpoczęcia przez mocarstwa zachodnie akcji dyplomatycznej w sprawie polskiej i przystąpienie w marcu 1863 r. "białych" do powstania. W związku z tym Władysław książę Czartoryski wystosował 30 III 1863 r. pismo do Rządu Narodowego z sugestią, aby Polacy zajmujący stanowiska w urzędach "cechę polityczną mających, jak Rada Stanu, rady municypalne, gubernialne i powiatowe" podali się do dymisji. Na początku kwietnia tego roku Rząd Narodowy skierował "List otwarty do jaśnie wielmożnych członków moskiewskiej Rady Stanu", w którym bardzo negatywnie ocenił działalność tej Rady, widząc w niej narzędzie polityki antypolskiej zaborcy rosyjskiego, realizowanej także przez "przebiegłego zdrajcę" narodu, Aleksandra Wielopolskiego, jako naczelnika Rządu Cywilnego Królestwa i wiceprezesa Rady Stanu.

W następstwie od marca do maja 1863 r. złożyło rezygnację 15 członków Rady Stanu (na ogólną liczbę 35) oraz 19 członków Rady Miejskiej Warszawskiej (na ogólną liczbę 26) , za którymi poszły rady miejskie w terenie oraz rady powiatowe. Dodajmy, że Komitet Centralny Narodowy wydał już był 5 X 1862 r. dekret rozwiązujący owe rady.

Pierwsze dymisje członków Rady Stanu nastąpiły 10 III 1863 r. Wszystkie dymisje były stwierdzane ukazami cesarskimi. I tak ukaz cesarski z 5/17 III 1863 r. zwalniał, na własne żądanie, następujących członków Rady Stanu: stałych – Jakuba Lewińskiego, Michała Lewińskiego i Franciszka Węgleńskiego oraz czasowych – Leopolda Poletyłło i Aleksandra Kurtza, a ukaz z 19/31 III tegoż roku – członka stałego arcybiskupa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego i członka czasowego Edmunda Stawińskiego. Arcybiskup Feliński został wkrótce zesłany do Jarosławia, gdzie przebywał do 1883 r.

Podawanie się do dymisji w czasie powstania najwyższych urzędników Królestwa miało wymowę podwójną: było świadectwem jawnego uznania przez nich powstańczych władz narodowych oraz odmowy dalszego udziału w zarządzie zaborczym. Miało to tym większe znaczenie, że Rada Stanu w pewnym stopniu była organem przedstawicielskim. Dymisje owe sekretarz stanu przy Radzie Stanu Stanisław Zieliński tak skomentował w sprawozdaniu z działalności Rady Stanu w 1863 r. (III Rada Stanu nr 938):

Rada Stanu Królestwa w roku 1863 doznała ważnych zmian w swoim składzie. W miesiącach marcu, kwietniu i maju 15 członków Rady, stanowiących więcej niż trzecią część jej kompletu, podało się do dymisji. Z ich ustąpieniem ubył z Rady Stanu w przeważnym stosunku element wyższego duchowieństwa tudzież osób piastujących urząd z wyborów. Powołanie w ostatnich miesiącach 1863 roku kilku nowych członków, uzupełniając skład wydziałów Rady, dozwoliło jej posuwać dalej wstrzymane w ciągu roku czynności.

Zahamowanie w 1863 r. prac w Radzie Stanu znalazło odbicie w zmniejszeniu w tym czasie liczby spraw przez nią rozpatrywanych, a tym samym dokumentacji kancelaryjnej. Kancelarią Rady Stanu zarządzał sekretarz stanu, należący także do jej składu. Do pomocy miał podsekretarza stanu. Napływające do kancelarii pisma, po zarejestrowaniu w dzienniku podawczym, sekretarz stanu rozdzielał między wydziały. Sam przedstawiał sprawy na posiedzeniach Ogólnego Zebrania i Składu Sądzącego. Mógł też uczestniczyć w posiedzeniach wszystkich wydziałów i udzielać obradującym potrzebnych objaśnień. Do personelu kancelaryjnego należało także sześciu referendarzy i czterech wicereferendarzy stanu, którzy na posiedzeniach Rady uczestniczyli w protokołowaniu jako personel pomocniczy. W kancelarii zatrudnieni byli ponadto sekretarze referenci (od dwóch do czterech), kilku sekretarzy, kilku podsekretarzy, archiwista i woźny. W czynnościach kancelaryjnych Rada Stanu i Rada Administracyjna miały sobie wzajemnie udzielać pomocy. Do redagowania pism w języku rosyjskim został utworzony przy tychże kancelariach "oddzielny wydział" pod kierunkiem radcy stanu Adama Plewe, "zaliczonego do kancelarii Rady Administracyjnej" (III Rada Stanu nr 3).

Rada Stanu wykonywała swe czynności w dwóch kolegiach głównych: Ogólnym Zebraniu i Składzie Sądzącym oraz w wydziałach, które przygotowywały dla owych kolegiów odpowiednie materiały. Wydziałów było cztery: Prawodawczy, Skarbowo-Administracyjny, Próśb i Zażaleń oraz Sporny. Trzy pierwsze opracowywały sprawy dla Ogólnego Zebrania, czwarty – dla Składu Sądzącego. Urzędowały stale. Każdy Wydział ustawowo składał się z dwóch członków, powoływanych przez cesarza co roku, na wniosek namiestnika, z grona członków Rady Stanu (z wyłączeniem członków Rady Administracyjnej) oraz z przewodniczącego. W posiedzeniach mieli uczestniczyć także referendarz i wicereferendarz stanu. Dla spraw wymagających wspólnej narady namiestnik łączył ze sobą dwa lub więcej wydziałów. Znalazło to także odbicie w układzie kancelaryjnym akt; w niektórych wydziałach są one przemieszane przedmiotowo. Na posiedzenia wydziałów mogli być wzywani "zwierzchnicy władz rządowych", których "objaśnienia" powinny wchodzić do protokołów wydziałów (protokół Rady Stanu z 27 IX/9 X 1862 r.).

Wydział Prawodawczy przygotowywał "wszystko to, co stanowiło przedmiot prawa, ustawy lub organizacji". W praktyce były to projekty różnych aktów normatywnych, związanych przeważnie z realizacją tzw. reform Aleksandra Wielopolskiego, a po powstaniu z uwłaszczeniem chłopów i reformą administracji gminnej.

Wydział Skarbowo-Administracyjny rozpatrywał sprawy ogólnego zarządu finansów i kontroli administracji.

Do Wydziału Próśb i Zażaleń należały sprawy "o nadużycia urzędników i naruszania przez nich ustaw" (por. akta Rady Stanu nr 755, s. 10). Odnośne "prośby" i "zażalenia" adresowane do Rady Stanu były to rekursy od decyzji odpowiednich urzędów instancji niższych i komisji rządowych, które miały obowiązek przesyłać Radzie własne "rezolucje" lub oświadczenia w danych sprawach. Do wydziału kierowana była cała dokumentacja wcześniejsza sprawy (w charakterze załączników do podania suplikanta vel suplikantów). Co do próśb – art. 24 ukazu cesarskiego z 5 VI 1861 r. zastrzegał, iż "prośba żadna, która by dotykała zmiany bytu politycznego Królestwa Polskiego lub zasad jego rządu, nie będzie pod rozpoznawanie wzięta". Wydział po rozpatrzeniu sprawy kierował swój "wniosek" z odpowiednim uzasadnieniem do Ogólnego Zebrania Rady Stanu, która z reguły takowy zatwierdzała. Ostateczną decyzję Rady Stanu sekretarz stanu przekazywał suplikantowi (indywidualnemu lub zbiorowemu). Ich minuty pozostawały w wydziale przy aktach sprawy.

Wydział Sporny opracowywał pisemne "instrukcje" i "relacje" odnoszące się do sporów, które kierował do Składu Sądzącego Rady Stanu, oraz załatwiał sprawy poprzednio wchodzące w zakres czynności rozwiązanej Heroldii Królestwa Polskiego, tj. dotyczące spraw szlachectwa i tytułów honorowych. W sprawach tych wydział przygotowywał odpowiednie wnioski, redagował dyplomy, wydawał świadectwa i prowadził księgi z rejestracją tych czynności. (Obowiązek prowadzenia ksiąg genealogicznych nałożony został na rady gubernialne, które miały być wybrane z grona członków rad powiatowych i ich zastępców.) Zakres wszystkich tych czynności określony został szlachectwie ustawie o szlachectwie z 7 VII 1836 r., a także ukazem cesarskim z 5 VI 1861 r., likwidującym Heroldię oraz ukazem cesarskim z tejże daty o organizacji i atrybucjach Rady Stanu. Decyzje Wydziału Spornego w sprawach heraldycznych wnoszone były również do Składu Sądzącego Rady Stanu.

Dla każdej rozpatrywanej w wydziałach sprawy sporządzany był oddzielny protokół. Rejestrowano w nim: treść sprawy, przebieg dyskusji, uwagi członków, objaśnienia dyrektorów głównych komisji rządowych oraz uzasadnienie wniosku przyjmowanego większością głosów. Członkowie niepodzielający zdania większości mogli dołączać swój głos na piśmie. Protokoły wydziałów wraz z allegatami przekazywane były sekretarzowi stanu dla przedstawienia ich Ogólnemu Zebraniu Rady Stanu. Decyzje Ogólnego Zebrania w sprawach próśb i zażaleń przesyłał suplikantowi sekretarz stanu. Wnioski wydziałów były komunikowane właściwym komisjom rządowym (protokół Rady Stanu z 27 IX/9 X 1862 r.).

Ogólne Zebranie stanowili wszyscy członkowie Rady Stanu. Posiedzenia "zwyczajne" miały odbywać się przynajmniej raz w roku i zaczynać się w listopadzie. Posiedzenia "nadzwyczajne" namiestnik mógł zwoływać w każdym czasie według własnego uznania. Protokoły posiedzeń redagował jeden z referendarzy pod bezpośrednim kierunkiem sekretarza stanu. August Heylman pisze, że Ogólnemu Zebraniu nadano znaczenie ciała politycznego w sprawach mających służyć "postępowi oświaty duchowej i dla dobra materialnego w społeczeństwie przez działalność w dziedzinie prawodawczej i wykonawczej" . Do atrybucji Ogólnego Zebrania należało:

1. Rozpatrywanie projektów praw, ustaw i "organizacji", odnoszących się do ogólnego zarządu Królestwa Polskiego, a przygotowanych przez właściwe władze na polecenie cesarza lub namiestnika, z "inicjatywy rządu" (III Rada Stanu, nr 331). Mogły one mieć charakter "praw dopełniających lub objaśniających ustawy organiczne", dotyczyć zmian w kodeksach karnym i cywilnym, w urządzeniu stosunków rolniczych, przemysłowych, handlowych, wprowadzania nowych podatków, zaciągania pożyczek, organizacji "oświecenia publicznego" itp. We wszystkich tych sprawach Ogólne Zebranie wydawało "opinie motywowane";

2. Rozpatrywanie i opiniowanie rocznych budżetów kraju;

3. Rozpatrywanie sprawozdań rocznych z działalności wszystkich gałęzi administracji, Najwyższej Izby Obrachunkowej, Komisji Umorzenia Długu Krajowego i raportów kontrolera generalnego oraz opracowywanie na ich podstawie "rysu ogólnego" działalności rządu. W uwagach własnych do sprawozdań Ogólne Zebranie miało prawo "wykazywać potrzebę nowych urządzeń lub zmiany dawniejszych", ale tylko w granicach określonych art. 24 ukazu organizacyjnego z 5 VI 1861 r., tj. "nie dotykając bytu politycznego Królestwa Polskiego lub zasad jego rządu";

4. Rozpatrywanie "przedstawień" wnoszonych przez rady gubernialne i Radę Miejską Warszawy. W tym punkcie kompetencje Ogólnego Zebrania nie mogły być w pełni realizowane, bowiem w okresie działań powstańczych rady gubernialne nie ukonstytuowały się, a członkowie Rady Miejskiej Warszawy, wykonując postanowienie Komitetu Centralnego Narodowego z 5 X 1862 r. rozwiązujące rady municypalne i powiatowe, prawie w komplecie podali się do dymisji;

5. Rozpatrywanie próśb z zastrzeżeniem, że żadna prośba, która by "dotykała zmiany bytu politycznego Królestwa Polskiego lub zasad jego rządu, nie będzie pod rozpoznanie wzięta";

6. Rozpatrywanie próśb, skarg i zażaleń na nadużycia popełniane przez urzędników i naruszanie przez nich ustaw; suplikantami mogły być osoby pojedyncze, grupy osób pokrzywdzonych lub ich pełnomocnicy oraz stowarzyszenia prywatne. W sprawach tych Ogólne Zebranie mogło zatwierdzać odpowiednie wnioski Wydziału Próśb i Zażaleń, złożyć je "ad acta", albo z własną opinią i opinią wydziału przesłać do Rady Administracyjnej; 7. Opiniowanie innych spraw nadsyłanych przez cesarza lub namiestnika.

Ogólne Zebranie podejmowało uchwały większością głosów. Członkowie niezgadzający się z uchwałą mieli prawo składać swój głos na piśmie, który powinien być przez sekretarza stanu dołączony do protokołu. Protokoły posiedzeń Ogólnego Zebrania razem "z rozpoznanymi projektami i sprawozdaniami" przekazywane były namiestnikowi, którego kancelaria przedstawiała je cesarzowi wraz z tłumaczeniami na język rosyjski, za pośrednictwem ministra sekretarza stanu. Tym samym trybem Ogólne Zebranie składało cesarzowi raporty z działalności własnej. Protokoły i raporty Rady mogły być, z upoważnienia cesarza, w całości lub w części ogłaszane drukiem. Cesarz zezwolił, aby decyzje w tej mierze podejmował namiestnik (protokół Rady Stanu z 18/30 X 1862 r.).

Tryb obrad i podejmowania decyzji w Ogólnym Zebraniu miała regulować szczegółowa instrukcja ("regulamin"), opracowana w 1864 r. przez Wydział Prawodawczy na podstawie ukazu cesarskiego o Radzie Stanu z 1861 r. jako "ustawie zasadniczej" oraz odnośnych artykułów takiego ukazu z 1832 r. i "doświadczeń z dotychczasowych posiedzeń" (III Rada Stanu nr 3, 331). Wzorowana też była na instrukcji do "przyjmowania i prowadzenia spraw w Ogólnym Zebraniu Rady Państwa" w Rosji.

Skład Sądzący Rady Stanu stanowili członkowie trzech wydziałów: Prawodawczego, Spornego i Skarbowo-Administracyjnego. Urzędował stale, a według art. 11, 20 i 21 ustawy organizacyjnej Składu Sądzącego mógł być dwojaki: zwyczajny (najmniej z siedmiu członków) i powiększony (przez dodanie trzech radców stanu, nienależących do wydziałów).

W komplecie zwyczajnym Składu Sądzącego Rada Stanu wydawała orzeczenia:

1. W sporach jurysdykcyjnych;

2. W sporach kompetencyjnych między władzami duchownymi i sądowymi oraz między samymi władzami duchownymi. Orzeczenia Rady Stanu w tych sporach powinny być zatwierdzane przez namiestnika, kontrasygnowane przez sekretarza stanu i publikowane w "Dzienniku Sporów Jurysdykcyjnych";

3. W sporach odnoszących się do sądownictwa administracyjnego;

4. W sporach wynikających z wykroczeń przeciwko ustawie celnej z 3 XI 1850 r. i w sprawach defraudacyjnych (poprzednio należących do atrybucji Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu); zatwierdzała też wnioski Wydziału Spornego w sprawach heraldycznych.

Rada Stanu w Składzie Sądzącym powiększonym o trzech radców stanu nienależących do wydziałów opracowywała wnioski w sprawach oddawania pod sąd za wykroczenia w urzędowaniu urzędników administracyjnych mianowanych lub zatwierdzanych przez cesarza, w tym: członków Rady Administracyjnej, członków Rady Stanu, senatorów i członków Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, sekretarzy stanu, naczelnych prokuratorów, członków komisji rządowych, gubernatorów cywilnych. "Wyroki i opinie" Rady Stanu w tych sprawach musiały być zatwierdzane przez cesarza. Strony występujące przed Składem Sądzącym mogły korzystać z obrońców, urzędujących przy Radzie Stanu.

Rada Stanu miała obowiązek przesyłania do Biblioteki Głównej (na ręce dyrektora głównego prezydującego w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego) wszystkich druków własnych i będących przedmiotem jej obrad, takich jak: drukowane projekty praw i urządzeń, budżetu, protokoły posiedzeń wydziałów i Ogólnego Zebrania, "rys ogólny działań władz rządowych" itp. (III Rada Stanu, nr 42).

Do użytku wewnętrznego Rada miała własną bibliotekę, której zasób i losy nie są znane. Nie zachowały się ani jej zbiory, ani katalogi (III Rada Stanu, nr 31).

Przy Radzie Stanu istniało także archiwum, w którego skład oprócz registratury macierzystej wchodziły akta: II Rady Stanu, Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, Heroldii Królestwa Polskiego, Komisji Kodyfikacyjnej i byłych "rad obywatelskich" (III Rada Stanu Królestwa Polskiego, nr 64: akta tyczące się archiwum Rady Stanu Królestwa Polskiego).

III Rada Stanu zlikwidowana została ukazem cesarskim z 10 III 1867 r. w związku z unifikacją ustroju Królestwa Polskiego z ustrojem Cesarstwa Rosyjskiego, dokonaną po stłumieniu powstania styczniowego. Atrybucje rozwiązanej Rady zostały rozdzielone w sposób następujący:

1. "Prowadzenie i ostateczne rozpoznawanie interesów prawodawczych" skoncentrowano w Kancelarii Własnej Cesarza pod bezpośrednim kierunkiem monarchy i w Komitecie do Spraw Królestwa Polskiego w Petersburgu;

2. Rozpatrywanie corocznego budżetu Królestwa, który to budżet włączony został od 1867 r. do budżetu ogólnego Cesarstwa, powierzone zostało także Komitetowi do Spraw Królestwa Polskiego;

3. Sprawy dotyczące szlachectwa i tytułów honorowych przeniesiono do Departamentu Heroldii Rządzącego Senatu (Ukaz cesarski o postępowaniu w tych sprawach wydany został 27 II 1870 r., „Dziennik Praw Królestwa Polskiego", t. 70);

4. Sprawy o wykroczenia urzędników mianowanych przez cesarza miały być rozpatrywane według "ustanowionego dla spraw tego rodzaju ogólnego porządku w Cesarstwie";

5. "Rozpoznawanie sprawozdań władz naczelnych w Królestwie jeszcze pozostałych, do czasu ostatecznego ich zniesienia, jako też układanie z nich ogólnego sprawozdania" zlecono Komitetowi Urządzającemu w Królestwie, który przejął także spory jurysdykcyjne.

Akta zlikwidowanej III Rady Stanu i przechowywane w jej archiwum akta innych urzędów oraz akta zlikwidowanej ukazem cesarskim z 3/15 VI 1867 r. Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego i zdeponowane w jej archiwum akta innych władz dały podstawę do utworzenia tymże ukazem Archiwum Akt Dawnych (nazwa pierwsza: Archiw Starych Dieł, następna: Archiw Driewnich Akt). Archiwum to oddane zostało pod "zarząd" Komitetu Urządzającego (Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 67, s. 89–91). O tworzeniu się tego Archiwum i jego częściach składowych in statu nascendi oraz o pierwotnym, registraturalnym stanie akt III Rady Stanu zachowała się interesująca korespondencja (III Rada Stanu Królestwa Polskiego, nr 64), którą tu omówimy.

Do Spisu Treści

Zawartość

Treść akt odzwierciedlają tytuły poszytów, które w przypadku niejasności lub niedokładności zostały w inwentarzu rozwinięte lub uzupełnione (w nawiasie kwadratowym), a występujące w nich nazwiska i nazwy geograficzne – rozwiązane. Kategorie spraw sygnalizują rzymskie numery pięciu sekcji.

Sekcja I (216 poszytów) obejmuje specjalia samej Rady Stanu oraz generalia ogólnokrajowe. Pierwsze to materiały organizacyjne, finansowe i personalne rady, zarządzenia wewnętrzne, sprawy przejmowania akt po urzędach zlikwidowanych, których kompetencje przejęła III Rada Stanu, oraz likwidacji samej rady; drugie obejmują zagadnienia ogólnokrajowe, jak: pragmatyka urzędnicza, wydawnictwa urzędowe, prenumeraty pism, sprawy reprezentacji, noszenie żałoby, wreszcie grupa najważniejsza to sprawozdania roczne władz składane Radzie Stanu, sprawozdania Rady Stanu składane cesarzowi, budżet Królestwa Polskiego.

W sekcji tej można też znaleźć materiały zupełnie nieoczekiwane, jak itp. dotyczące służby urzędników Królestwa Polskiego we władzach narodowych powstania styczniowego. Niektórzy z nich zostali wytropieni przez władze policyjno-śledcze i na polecenie namiestnika pozbawieni posad (z wilczym biletem). Spotkało to m.in. sekretarza biura Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych Józefa Bełdowskiego, który ukrywał w swoim mieszkaniu "ważnego przestępcę politycznego" Aleksandra Waszkowskiego – powstańczego naczelnika miasta Warszawy. W liczbie takich "przestępców politycznych" znaleźli się też: Antoni Welicki, urzędnik ekspedycji gazet Pocztamtu Warszawskiego, Wincenty Piątkowski, naczelnik powiatu miechowskiego, Walery Magdzicki, konduktor drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, Aleksander Cieszkowski, burmistrz miasta Kłodawy, i inni. Represje takie dotknęły również urzędników wracających z zagranicy, którzy samowolnie opuścili miejsce urzędowania, włączając się do różnych działań powstańczych. Jest też korespondencja w sprawie przysłanych Radzie Stanu biletów wejścia na posiedzenia Sądu Polowego w Cytadeli Warszawskiej w sprawie 66 osób obwinionych o należenie w 1862 r. do tajnej organizacji w Warszawie, a także w sprawie Jana Rzońcy, jednego z uczestników zamachu na margrabiego Aleksandra Wielopolskiego.

Sekcje dalsze odpowiadają wydziałom Rady Stanu. Sekcja II, III (akta przemieszane, razem 66 poszytów) skupiają akta wydziałów: Skarbowo-Administracyjnego i Prawodawczego. Dotyczą wszystkich resortów zarządu Królestwa Polskiego, a więc skarbu, spraw wewnętrznych, komunikacji, poczty, wyznań, oświaty i sprawiedliwości. Znajdują tu odbicie sprawy związane z realizacją reform, wynikających z ukazów czerwcowych 1861 r. oraz z późniejszymi przemianami ustrojowymi i gospodarczo-społecznymi w kraju. Z Wydziału Skarbowo-Administracyjnego zachował się dziennik podawczy z lat 1861-1865 (III Rada Stanu, nr 264). Sekcja IV (147 poszytów) obejmuje akta Wydziału Spornego i Składu Sądzącego Rady Stanu. Wyodrębniają się tu dwie główne grupy zagadnień:

1. Spory administracyjne przeważnie z powództwa osób prywatnych i przedsiębiorców przeciwko skarbowi i instytucjom rządowym (m.in. Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, Bankowi, Wydziałowi Górnictwa) o dostawy materiałów do budowy lub konserwacji różnych obiektów, jak: mosty, drogi bite, koleje, szpitale, teatr warszawski itp., o nieruchomości, spadki, dzierżawy dochodów konsumpcyjnych, dóbr rządowych, kopalń itp.;

2. Spory jurysdykcyjne – od generaliów do spraw jednostkowych, jak rozwody, należności i opłaty skarbowe, kościelne, konfiskaty majątków itp. Ponadto występują: sprawy celne o defraudację i konfiskaty towarów, liczne sprawy allewiacyjne związane z klęskami elementarnymi (gradobicia, powodzie, pożary) oraz sprawy tytułów honorowych i szlachectwa. Sekcja V (281 poszytów) Wydziału Próśb i Zażaleń skupia, jak sama nazwa wskazuje, prawie same prośby, przeważnie indywidualne, choć zdarzają się i zbiorowe. Dotyczą najrozmaitszych spraw prywatnych i publicznych – lokalnych i o skali ogólnokrajowej (małą liczbę tych ostatnich należy tłumaczyć przytoczonym wyżej rozporządzeniem. Podstawowy ukaz cesarski z 14/26 III 1861 r. stanowił, że w miejsce Ogólnego Zebrania Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu przywraca się Radę Stanu Królestwa Polskiego, określał jej atrybucje i skład oraz powoływał Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, której dyrektorem głównym został mianowany Aleksander Wielopolski; zapowiadał też ustanowienie obieralnych rad municypalnych, powiatowych i gubernialnych.

Rozwinięciem powyższego ukazu był ukaz z 24 V/5 VI 1861 r., który dotyczył składu, organizacji i atrybucji Rady w jej wydziałach, Składzie Sądzącym i Ogólnym Zebraniu oraz regulował tryb urzędowania tych organów.

W tych sprawach Radzie Stanu przysługiwało prawo "rozpatrywania próśb i zażaleń jedynie na nadużycia urzędników i naruszenie przez nich ustaw" (III Rada Stanu, nr 755, s. 10). Rozrzut tematyczny rozpatrywanych przez Wydział spraw był bardzo szeroki, związany z różnymi dziedzinami życia. Są tu sprawy dotyczące stosunków między wsią i dworem, sprawy miejskie, fiskalne – podatków, różnych opłat (m.in. dziesięcin), odszkodowań (sięgających nawet Księstwa Warszawskiego i powstania listopadowego), ceł, sprawy oświatowe, administracyjne, służby zdrowia, posad, emerytur itp. Na dokumentację składają się: podania suplikantów (indywidualne lub zbiorowe), przeważnie w formie rekursów od decyzji odmownych różnych urzędów z załącznikami (reprodukcjami lub oryginałami pism odpowiednich urzędów), protokoły Wydziału Próśb i Zażaleń z wnioskami dotyczącymi danych spraw i ich uzasadnieniami, kierowanymi do Ogólnego Zebrania Rady Stanu (które z reguły, zgodnie z wnioskami, zatwierdzało je lub kierowało do Rady Administracyjnej), wreszcie minuty odpowiedzi sekretarza stanu.

Poza układem sekcyjnym znajdują się jednostki dołączone z variów archiwalnych; zawierają one sprawozdania z działalności różnych władz, projekty praw oraz "zbiór urządzeń państwa", dotyczący organizacji i kompetencji centralnych władz Rosji (litografowany przekład z języka rosyjskiego).

Przeważająca część spraw wpływających do Rady Stanu znajduje odbicie w protokołach posiedzeń Wydziałów Rady Stanu, Ogólnego Zebrania (zwyczajnych i nadzwyczajnych) oraz Składu Sądzącego. Razem liczą one 28 ksiąg z lat 1861-1867, w tym najmniej, bo tylko 4 księgi z lat 1863-1864, kiedy to Rada Stanu, na skutek wydarzeń związanych z powstaniem styczniowym, była zdekompletowana i nie funkcjonowała regularnie. Są to oryginały i bruliony, z których część jest w języku rosyjskim (na zarządzenia cesarza z 1863 r.).

Zarówno w aktach, jak i w protokołach znajduje się dużo załączników. Są to przeważnie druki o treści normatywnej, jak: ukazy cesarskie, projekty ustaw i praw, tabele podatkowe, taryfy opłat skarbowych, drukowane egzemplarze niektórych posiedzeń wydziałów, Ogólnego Zebrania Rady Stanu itp.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest zmikrofilmowany.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

AGAD, Sekretariat Stanu Królestwa Polskiego, sygn.: 1938, 1943, 2187, 2207, 2238, 3269, 3767, 3873

AGAD, Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu, sygn.: 2684

Do Spisu Treści

Hasło

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

W dniu 18 I 1867 r., a zatem jeszcze przed likwidacją Rady Stanu i Rady Administracyjnej, Komitet Urządzający zażądał od Rady Administracyjnej wskazówek, w jaki sposób "archiwum Rady Stanu może być połączone z archiwum Rady Administracyjnej". W następstwie "zarządzający interesami Rady Administracyjnej" zapytał 28 II tegoż roku. sekretarza stanu przy Radzie Stanu, "jakie części Archiwum Rady Stanu mogą być z Archiwum Rady Administracyjnej połączone, jaką ilość woluminów, ksiąg, dzienników, skorowidzów itp. ta część archiwum Rady Stanu obejmuje". Prosił też o opis tej części archiwum Rady Stanu "pod względem systemu jego układu, jego dawności i głównych rodzajów interesów, jakich akta w nim się znajdujące dotyczą".

W odpowiedzi z 14 III 1867 r. sekretarz stanu udzielił następujących informacji: Archiwum Rady Stanu składa się:

z akt po b. radach obywatelskich,

z akt po dawnej Radzie Stanu od roku 1832,

z akt po b. Heroldii K[rólestwa Polskiego],

z akt po b. O[gólnym] Z[ebraniu] W[arszawskich] D[epartamentów] R[ządzącego] Senatu i z akt dzisiejszej Rady Stanu.

Akta te pod względem przedmiotów dzielą się na dotyczące:

1) szlachectwa i tytułów honorowych (do tych należą i akta po b. radach obywatelskich),

2) sporów jurisdykcyjnych,

3) sporów administracyjnych,

4) spraw allewiacyjnych,

5) spraw celnych,

6) spraw urzędników wyższych, oddanych pod sąd za przewinienia służbowe,

7) projektów do praw,

8) sprawozdań władz naczelnych,

9) próśb i zażaleń,

10) protokołów posiedzeń,

11) ogólnych rozporządzeń i korespondencji,

12) akt osobistych urzędników Rady Stanu, b. O[gólnego] Z[ebrania] Senatu i Heroldii,

13) przysiąg wykonanych przez urzędników oraz przez mieszkańców Królestwa na wierność najjaśniejszemu panu,

[oraz] 14) dzienniki, skorowidze, kontrole i księgi.

Sekretarz stanu nie wiedział, jak postąpić z aktami Rady Stanu wymienionymi w punktach 1, 2 i 3, tj. dotyczącymi szlachectwa i tytułów honorowych oraz sporów jurysdykcyjnych i administracyjnych; pozostałe, jak uważał, mogą być połączone z aktami Rady Administracyjnej. Były to: pod nr. 4 – sprawy allewiacyjne (550 vol.), pod nr. 5 – sprawy celne (25 vol.), pod nr. 6 – sprawy urzędników wyższych, oddanych pod sąd za przewinienia służbowe (6 vol.), pod nr. 7 – projekty do praw (50 vol.), pod nr. 8 – sprawozdania władz naczelnych (50 vol.), pod nr. 9 – prośby i zażalenia (275 vol.), pod nr. 10 – protokoły i posiedzenia (6 + 14 ksiąg), pod nr. 11 – ogólne rozporządzenia i korespondencja (250 vol.), pod nr. 12 – akta osobiste urzędników Rady Stanu, b. Ogólnego Zebrania Senatu i Heroldii (200 vol.), pod nr. 13 – przysięgi wykonane przez urzędników i mieszkańców Królestwa na wierność najjaśniejszemu panu (100 vol.), pod nr. 14 – dzienniki, skorowidze, kontrole i "księgi" (36 vol.). Co do układu i "dawności" wymienionej części akt sekretarz stanu objaśnił, iż akta sięgają 1832 r. – pochodzą z kancelarii ówczesnej Rady Stanu; podzielone są na 5 sekcji, z których każda oznaczona została numerem porządkowym. Mają jeden dziennik prowadzony "w jednym ciągu od roku 1832 do 1841" oraz dwa oddzielne skorowidze – "jeden do sporów i spraw, drugi do akt ogólnych".

Akta po b. Ogólnym Zebraniu Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu podzielone są również na sekcje; jest ich 12, a każda oznaczona jest numerem porządkowym.

Dziennik w Ogólnym Zebraniu Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu od początku do 1849 r. prowadzony był w jednym ciągu; skorowidzów było dwa, "tak jak i do akt b. Rady Stanu". Od roku 1849, tj. od czasu połączenia archiwum tegoż Ogólnego Zebrania Rządzącego Senatu z archiwum Heroldii, aż do roku 1855, dziennik prowadzony był systemem trzechletnim.

Od czasu zaś rozdziału tych archiwów aż do chwili zniesienia pomienionych władz prowadzono go w jednym ciągu, lecz oddzielnie. Skorowidze wszakże tak tu jak tam były oddzielne. Akta dzisiejszej Rady Stanu – informował sekretarz stanu – stanowią w ogólnym składzie Archiwum oddzielną część i oddzielnie mają prowadzony dziennik i skorowidze, w jednym ciągu od czasu przywrócenia Rady w 1861 r. aż do obecnej chwili. Podzielone są na 5 sekcji, a w każdej oddzielny numer porządkowy.

Wreszcie akta przysiąg na wierność najjaśniejszemu Panu znajdują się dotąd w takim porządku, w jakim nadsyłane były. Ułożone są rozmaicie – jedne powiatami, drugie parafiami, inne wyznaniami, a niektóre znowu stanami (dodajmy, że akt tych w Archiwum Głównym Akt Dawnych nie ma).

Sekretarz stanu sugerował, że w razie połączenia Archiwum Rady Stanu z Archiwum Rady Administracyjnej należałoby z ogólnych skorowidzów dzisiejszej Rady Stanu sporządzić oddzielne skorowidze do interesów heraldycznych oraz do sporów jurisdykcyjnych i administracyjnych, wymienionych pod numerami: 1, 2, i 3.

Przytoczona korespondencja przedstawia nie tylko stan akt III Rady Stanu Królestwa Polskiego w momencie likwidacji tego urzędu, ale i akt innych urzędów, zlikwidowanych wcześniej, których akta zostały zdeponowane w jej Archiwum, oraz "narodziny" Archiwum Akt Dawnych z siedzibą przy ul. Jezuickiej 1 w Warszawie.

Akta III Rady Stanu, złożone w Archiwum Akt Dawnych, zostały w 1915 r. wraz z innymi zespołami wywiezione do Rosji, skąd po traktacie ryskim wróciły do Polski – z omówionej wyżej korespondencji wynika, że nie wszystkie. W okresie międzywojennym przechowywane były w Archiwum Akt Dawnych. Uporządkowano je tu zasadniczo według kryterium ustrojowo-rzeczowego (z pewnymi odstępstwami) i nadano numerację ciągłą. W czasie II wojny światowej akta zostały zabezpieczone w forcie Sokolnickiego. Luki występujące w numeracji ciągłej zespołu wskazują na jego ubytki wojenne i powojenne. Strat wcześniejszych nie da się ustalić.

Jak cytować?

AGAD, III RS

Opracowanie

Opracowała prof. dr hab. Franciszka Ramotowska

Podobnie jak w poprzednich Radach Stanu poszyty grupowano zgodnie ze strukturą organizacyjną urzędu, tj. w sekcjach, oznaczonych cyframi rzymskimi od I do V. W obrębie sekcji woluminy otrzymały numerację ciągłą od 1. Woluminy seryjne, jak ogólne sprawozdania roczne, opatrzone zostały jednym numerem z wyróżnikiem literowym przy każdym roku, np. 15a, 15b, 15c, 15d itd. Sekcje skupiały akta odpowiednich kategorii spraw, wydziałów, Składu Sądzącego i Ogólnego Zebrania. Pomoce kancelaryjne (o których mowa była wyżej) nie zachowały się.

Na końcu wielu poszytów występuje tzw. skriepa, informująca o liczbie stron; podpisana jest w 1867 r. przez naczelnika Archiwum Akt Dawnych (Archiwa Driewnich Aktow), którym był wówczas statskij sowietnik (radca stanu) Władysław Wenda.

Protokoły posiedzeń Ogólnego Zebrania zostały wyodrębnione. Zachowane są w dwóch niekompletnych seriach: jednej w języku polskim (sporadycznie występuje tu język francuski), drugiej w języku rosyjskim. Są to w części oryginały, w części bruliony i kopie uwierzytelnione. Tworzą księgi oprawione w twardą tekturę z grzbietami skórzanymi w różnych kolorach, na których znajdują się nalepki z nadrukiem tytułu złotą czcionką– odpowiednio w języku polskim i rosyjskim. Sformułowania tytułów są zróżnicowane od rozwiniętych do skróconych. Są też księgi bez tytułów "grzbietowych". Oddzielną grupę stanowią protokoły posiedzeń wydziałów: Skarbowo-Administracyjnego (2 poszyty), Spornego (1 księga) i wydziałów połączonych (1 księga). Protokoły numerowane były w obrębie jednego roku.

Na końcu zespołu znajdują się "nabytki" powojenne (11 pozycji), pochodzące z tzw. variów i dissolutów archiwalnych. Odpowiednie jednostki archiwalne utworzono z luzów w AGAD. Przedstawiony układ strukturalno-rzeczowy akt nie jest konsekwentny. W niektórych partiach akta są przemieszane. Można to tłumaczyć paroma czynnikami: naradami wspólnymi dwu lub więcej wydziałów, zaburzeniami w funkcjonowaniu Rady w czasie powstania styczniowego i podaniem się do dymisji znacznej części personelu urzędu, w tym członków Rady, a także późniejszymi losami akt, po likwidacji urzędu.

Układ ten zachowany został przy porządkowaniu akt w okresie międzywojennym, kiedy prawdopodobnie nadano zespołowi numerację ciągłą (ołówkiem czerwonym lub niebieskim) z uwzględnieniem wyróżników literowych (przy aktach seryjnych). Podczas inwentaryzacji akt w latach 40. dwudziestego wieku przez mgr Barbarę Smoleńską, pozostawione zostały sygnatury z tego okresu, które uwidoczniły ubytki w zespole, jakie mogły nastąpić w okresie wojennym. Przy ostatniej reinwentaryzacji nie zmieniano układu akt. Jednostkom w zespole nadano natomiast nową numerację ciągłą, a sygnatury dotychczasowe, utrwalone w literaturze historycznej, zostały pozostawione jako sygnatury dawne. Numerację dawną i obecną zestawiono w konkordancji. W pierwszych latach po ostatniej wojnie akta uporządkowała i inwentarz roboczy w formie książkowej (bez wstępu) sporządziła B. Smoleńska. Funkcjonował on przez kilkadziesiąt lat jako pomoc archiwalna w Pracowni Naukowej AGAD. Ponieważ inwentarz ten nie był pozbawiony nieścisłości oraz ze względu na wartość historyczną akt, podjęto decyzję o konieczności sporządzenia inwentarza analitycznego do zespołu, czego podjęła się (z wykorzystaniem istniejących już pomocy archiwalnych) Franciszka Ramotowska, która opracowała również obszerny wstęp do inwentarza. Inwentarz przepisała i uzupełniła mgr Alicja Nowak. Sporządziła ona również indeksy: osobowy i geograficzno-rzeczowy do inwentarza. Obecnie inwentarz akt III Rady Stanu Królestwa Polskiego przygotowywany jest do wydania. Podczas prac redakcyjnych Alicja Nowak poprawiła i rozbudowała indeksy (w indeksie osobowym uwzględniona została rozszerzona informacja o sprawowanych przez daną osobę funkcjach a w geograficznym – o wydarzeniu lub obiekcie związanym z miejscowością) oraz uzupełniła bibliografię tematu. Poprawiła również wstęp do inwentarza oraz sam inwentarz zgodnie z wymogami redakcyjnymi.

KONKORDANCJA

Dawna sygn.	Obecna sygn.
1	1
2	2
3	3
4	4
5	5
6	6
7	7
8	8
9	9
10	10
11	11
12	12
15a	13
15b	14
15c	15
15d	16
15e	17
15f/[I]	18
15f/[II]	19
15f/[III]	20
15f/[IV]	21
15f/[V]	22
15g	23
16a	24
16b/I	25
16b/II	26
16c	27
16d	28
16e/I	29
16e/II	30
16e/III	31
16e/IV	32
16e/V	33
16e/VI	34
16e/VII	35
16h	36
16i	37
17	38
18	39
19	40
20	41
21	42
22	43
23	44
24	45
25	46
26	47
27	48
28	49
29	50
30	51
31	52
32	53
33	54
34	55
35	56
36	57
37	58
38	59
39	60
40	61
41	62
42	63
43	64
44	65
45	66
46	67
47	68
48	69
49	70
50	71
51	72
52	73
53	74
54	75
55	76
56a	77
56b	78
57	79
58	80
59	81
60	82
61	83
62	84
64	85
65	86
66	87
81	88
82	89
83	90
84	91
85	92
86	93
87	94
88	95
89	96
90	97
91	98
92	99
93	100
94	101
95	102
96	103
97	104
98	105
99	106
100	107
101	108
102	109
103	110
104	111
105	112
106	113
107	114
108	115
109	116
110	117
111	118
112	119
113	120
114	121
115	122
116	123
117	124
118	125
120	126
121	127
122	128
125	129
126	130
127	131
128	132
129	133
130	134
131	135
132	136
133	137
135	138
136	139
137	140
139	141
140	142
142	143
143	144
144	145
145	146
146	147
147	148
148	149
149	150
150	151
151	152
152	153
153	154
154	155
155	156
156	157
157	158
158	159
159	160
160	161
162	162
164	163
165	164
166	165
167	166
169	167
170	168
172	169
173	170
174	171
175	172
176	173
177	174
178	175
179	176
180	177
181	178
182	179
183	180
184	181
185	182
186	183
187	184
188	185
190	186
191	187
192	188
193	189
194	190
195	191
196	192
197	193
198	194
199	195
201	196
202	197
203	198
204	199
206	200
207	201
208	202
209	203
210	204
212	205
213	206
214	207
215	208
216	209
217	210
218	211
219	212
220	213
221	214
223	215
224	216
225	217
226a	218
226b	219
227	220
228	221
229	222
230	223
232	224
233	225
234	226
251a	227
251b	228
252	229
253	230
254	231
255	232
256	233
257	234
258	235
259	236
260	237
261	238
262	239
263	240
264	241
301	242
302	243
303	244
305	245
306	246
307	247
308	248
310	249
311	250
313	251
314	252
315	253
315a	254
315b	255
315c	256
315d	257
315e	258
316a	259
316b	260
316c	261
316d	262
317	263
319	264
320	265
321	266
322	267
323	268
324	269
325	270
326	271
327	272
328	273
330	274
331	275
332	276
333	277
334	278
335	279
336	280
337	281
338	282
339	283
340	284
341	285
342	286
343	287
344	288
345	289
349	290
350	291
351	292
401	293
402	294
403	295
404	296
405	297
406	298
407	299
408	300
409	301
410	302
411	303
412	304
413	305
414	306
415	307
416	308
417	309
418	310
419	311
420	312
421	313
422	314
423	315
424	316
425	317
426	318
427	319
428	320
429	321
430	322
431	323
432	324
433a	325
433b	326
434	327
451	328
452	329
453	330
454	331
455	332
456	333
457	334
458	335
459	336
460	337
461	338
462	339
463	340
464	341
465	342
466	343
467	344
469	345
470	346
491	347
492	348
493	349
494	350
495	351
496	352
497	353
498	354
501	355
502	356
503	357
504	358
505	359
506	360
507	361
508	362
509	363
510	364
511	365
512	366
513	367
514	368
515	369
516	370
517	371
518	372
519	373
520	374
521	375
522	376
523	377
524	378
525	379
526	380
527	381
528	382
529	383
530	384
531	385
532	386
533	387
534	388
535	389
536	390
537	391
538	392
539	393
540	394
541	395
542	396
543	397
544	398
545	399
546	400
547	401
548	402
549	403
550	404
551	405
553	406
554	407
555	408
556	409
556a	410
559	411
560	412
561	413
562	414
563	415
564	416
565	417
566	418
567	419
568	420
569	421
570	422
573	423
574	424
575	425
576	426
577	427
578	428
579	429
586	430
591	431
592a*	432
592b*	433
593	434
594	435
595	436
596	437
597	438
598	439
601	440
602	441
603	442
604	443
605	444
606	445
607	446
608	447
609	448
610	449
611	450
612	451
613	452
614	453
615	454
616	455
617	456
618	457
619	458
620	459
621	460
622	461
623	462
624	463
625	464
626	465
627	466
628	467
629	468
630	469
631	470
632	471
633	472
634	473
635	474
636	475
637	476
638	477
639	478
640	479
641	480
642	481
643	482
644	483
645	484
646	485
647	486
648	487
649	488
650	489
651	490
652	491
653	492
654	493
655	494
656	495
657	496
658	497
659	498
660	499
661	500
662	501
664	502
665	503
666	504
667	505
668	506
669	507
670	508
671	509
672	510
673	511
674	512
675	513
676	514
677	515
678	516
679	517
680	518
681	519
682	520
683	521
684	522
685	523
686	524
687	525
688	526
689	527
690	528
691	529
692	530
694	531
695	532
696	533
697	534
698	535
699	536
700	537
701	538
702	539
703	540
704	541
705	542
706	543
707	544
708	545
709	546
710	547
711	548
712	549
713	550
714	551
715	552
716	553
717	554
718	555
719	556
720	557
721	558
722	559
723	560
724	561
725	562
726	563
727	564
728	565
729	566
730	567
731	568
732	569
733	570
734	571
735	572
736	573
737	574
738	575
739	576
740	577
741	578
742	579
743	580
744	581
745	582
746	583
747	584
748	585
749	586
750	587
751	588
752	589
753	590
754	591
755	592
756	593
757	594
758	595
759	596
760	597
761	598
762	599
763	600
764	601
765	602
766	603
767	604
768	605
769	606
770	607
771	608
772	609
773	610
774	611
775	612
776	613
777	614
778	615
779	616
780	617
781	618
782	619
783	620
784	621
785	622
786	623
787	624
788	625
789	626
790	627
791	628
792	629
793	630
794	631
795	632
796	633
797	634
798	635
799	636
800	637
801	638
802	639
803	640
804	641
805	642
806	643
807	644
808	645
809	646
810	647
811	648
812	649
813	650
814	651
815	652
816	653
817	654
818	655
819	656
820	657
821	658
822	659
823	660
824	661
825	662
826	663
827	664
828	665
829	666
831	667
832	668
833	669
834	670
835	671
836	672
837	673
838	674
839	675
840	676
841	677
842	678
843	679
844	680
845	681
846	682
847	683
848	684
849	685
850	686
851	687
852	688
853	689
854	690
855	691
856	692
857	693
858	694
659	695
860	696
861	697
862	698
863	699
864	700
865	701
866	702
867	703
868	704
869	705
870	706
873	707
874	708
875	709
876	710
877	711
880	712
881	713
882	714
883	715
884	716
885	717
890	718
891	719
904	720
905	721
906	722
907	723
908	724
909	725
910	726
911	727
912	728
913	729
914	730
916	731
917	732
918a	733
918b	734
919	735
920	736
921	737
922	738
923	739
924	740
925	741
926	742
927	743
928	744
929	745
930	746
931	747
932	748
933	749
934	750
935	751
936	752
937	753
938	754
939	755
940	756
941	757
942	758

Do Spisu Treści

Bibliografia

Dokumenty Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego, red. Emanuel Halicz, Stefan Kieniewicz, Ilia Miller, do druku przygotowali: Dawid Fajnhauz, Stefan Kieniewicz, Franciszka Ramotowska, Wiktoria Śliwowska, Wrocław 1968, s. 81-87

Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 57, 58, 67

Dziennik wyroków Rady Stanu Królestwa Polskiego w sporach jurysdykcyjnych od roku 1865, Warszawa 1866

Polska działalność dyplomatyczna w 1863-1864 r. Zbiór dokumentów, red. Adam Lewak, t. I, Warszawa 1937, s. 252

Roczniki Urzędowe za lata 1862-1867

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. II. Epoka porozbiorowa, oprac. zbior., redakcja i systematyzacja Franciszka. Ramotowska, Warszawa 1998

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie, oprac. zbior, red. Teresa Zielińska, Warszawa 1992

Goryszewski Henryk, Sądownictwo kompetencyjne w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 17: 1965, z. 2

Heyman August, Rys historyczny przemian Rady Stanu, w jej atrybucjach, w składzie organicznym i kompletach, w toku epoki od roku 1807 aż dotąd, „Biblioteka Warszawska” 1864, t. I, z. 1, s. 82-100

Inwentarz książkowy, oprac. Barbara Smoleńska 1949

Inwentarz akt II Rady Stanu Królestwa Polskiego Izdebki lat 1832-1841, oprac. Franciszka Ramotowska, Warszawa 1976

Izdebski Hubert, Sądownictwo administracyjne w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim do 1867 roku, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 26: 1974, z. 2

Koberdowa Irena, Warszawska Rada Miejska 1861-1863, „Rocznik Warszawski” 1962, s. 128 i n.

Korotyński Władysław, Rada Stanu w Polsce, „Sfinks”, t. 10: 1917, nr 2-3

Korytkowski Jan, Historia Rady Stanu Królestwa i jej znaczenie, [w:] Prace literackie, Warszawa 1885

Lisicki Henryk, Aleksander Wielopolski 1803-1877, t. 2, Kraków 1878

Okolski A., Rada Stanu, „Gazeta Sądowa”, 1880, nr 24, 25

Prażmowski Adam, Rada Stanu Królestwa Polskiego, Warszawa 1863

Ramotowska Franciszka, Rząd carski wobec manifestacji patriotycznych w Królestwie Polskim w latach 1860-1862, Wrocław 1971

Ramotowska Franciszka, III Rada Stanu Królestwa Polskiego 1861-1867 (1829-1869) [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. II. Epoka porozbiorowa, oprac. zbior., redakcja i systematyzacja Franciszka. Ramotowska, Warszawa 1998, s. 127-134

Ramotowska Franciszka, U źródeł tzw. reform Wielkopolskiego, [w:] Wiek XIX. Prace ofiarowane Stefanowi Kieniewiczowi w 60. rocznicę urodzin, Warszawa 1967

Skałkowski Adam Mieczysław, Aleksander Wielopolski w świetle archiwów rodzinnych, t. 3, Margrabiego i Polski tragedia 1861-1877, Poznań 1947

Stankiewicz Zbigniew, Rada Stanu [w:] Historia Państwa i Prawa od rozbiorów do uwłaszczenia, t. III, red. Juliusz Bardach, Monika Senkowska-Gluck, Warszawa 1981

Tokarz Wacław, Ustrój Królestwa Polskiego za czasów Wielopolskiego i zniszczenie jego odrębności administracyjnej przez Komitet Urządzający (1861-1876), „Przegląd Wszechpolski”, 1905 nr 11

Witkowski Wojciech, Sądownictwo administracyjne w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim 1807-1867, Warszawa 1984

Żupański Jan Konstanty, Margrabia Wielopolski i reformy rządu rosyjskiego w Królestwie, Poznań 1863

Do Spisu Treści

INWENTARZ