SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Udostępnianie

Hasło

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Księgi metrykalne parafii wyznania rzymskokatolickiego z diecezji przemyskiej, 1590, 1600-1943

Inwentarz zespołu PL, 1 437

Opracowała D. Lewandowska

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Księgi metrykalne w rozwoju dziejowym.

Obowiązek zapisywania udzielanych w parafiach rzymskokatolickich ślubów i chrztów wprowadził sobór trydencki 11 XI 1564 r. W ramach dekretu Tametsi dubitandum, normującego prawo małżeńskie, sobór postanowił, że w prowadzonych przez proboszczów księgach zaślubionych powinny znajdować się wpisy dotyczące imion nowożeńców, świadków ślubu oraz dzień, miesiąc, rok i miejsce zawarcia małżeństwa. W podobny sposób nakazał sobór prowadzenie ksiąg ochrzczonych. Każdy wpis chrztu zawierać miał odtąd: imię i nazwisko dziecka, datę uroczystości, imiona rodziców, imiona i nazwiska rodziców chrzestnych oraz dane dotyczące osoby udzielającej chrztu.

W postanowieniach soboru nie było żadnej wzmianki o konieczności prowadzenia ksiąg zmarłych. Dopiero tzw. Rytuał Rzymski wydany w 1614 r. przez papieża Pawła V nałożył na proboszczów parafii rzymskokatolickich obowiązek prowadzenia pięciu kategorii ksiąg metrykalnych: ochrzczonych, bierzmowanych, zaślubionych, zmarłych i tzw. status animarum, czyli ksiąg zawierających wykazy parafian. Określono jednocześnie szczegółowo formę i treść poszczególnych wpisów.

W Polsce synody kościelne zajęły się zagadnieniem metryk kościelnych dopiero w drugiej połowie XVI w., a więc w okresie potrydenckim. Prowadzenie ksiąg metrykalnych latach wcześniejszych należało do rzadkości, chociaż zalecały jej już: w 1459 r. synod krakowski i w 1506 r. synod poznański.

Obowiązek rejestracji parafialnej ochrzczonych i zaślubionych wprowadziły polskie synody potrydenckie w latach 1579-1602, obwarowując go jednocześnie bardzo wysoką karą dziesięciu grzywien. Dla całej Polski decydujące znaczenie miał jednak dopiero synod prymacjalny piotrkowski z 1607 r., któremu przewodniczył kardynał prymas Bernard Maciejowski.

Nakazał on prowadzenie w parafiach ksiąg ochrzczonych, bierzmowanych, zaślubionych, komunikujących na Wielkanoc oraz statystyki parafialnej, podając równocześnie szczegółowy formularz dla poszczególnych wpisów metrykalnych. Do prowadzenia ksiąg zgonów zobowiązał polskie duchowieństwo dopiero Rytuał Piotrkowski, wprowadzony do wszystkich diecezji i archidiecezji polskich w 1631 r. Synod Łucki biskupa Gembickiego z 1641 r. nakazał proboszczom osobiste dokonywanie wpisów, a synod płocki z 1733 r. ustalił, że księgi metrykalne dla większej wiarygodności powinny być na wszystkich stronicach liczbowane, a poszczególne wpisy numerowane według dat. Zalecenie późniejszych synodów polskich kładły główny nacisk na staranne i oddzielne prowadzenie trzech kategorii ksiąg (chrzty, śluby i zgony) oraz pieczołowite ich przechowywanie. Stan ksiąg metrykalnych kontrolowały wizytacje parafialne przeprowadzane w obrębie poszczególnych diecezji. Bieżące prowadzenie metryk oceniali ówcześni wizytatorzy częstokroć niekorzystnie, ze względu na łączne sporządzanie zapisów ślubów i chrztów, brak rejestracji zgonów, nieczytelność wpisów i ich przemieszanie chronologiczne. W drugiej połowie XVIII w. zaznaczyła się stopniowa poprawa w prowadzeniu ksiąg metrykalnych, co związane było ze wzmożoną aktywnością administracyjną władz kościelnych, podniesieniem poziomu wykształcenia duchowieństwa parafialnego oraz wzrostem znaczenia samych metryk, których uwierzytelnione odpisy zaczęły nabierać mocy prawnej. Narzuciło to konieczność dokładnego zabezpieczania ksiąg, bądź przez deponowanie ich w archiwach diecezjalnych, bądź też sporządzanie z nich corocznych odpisów do dyspozycji władz państwowych.

Duże zmiany w organizacji Kościoła rzymskokatolickiego wprowadził pierwszy rozbiór Polski. Diecezja przemyska znalazła się w granicach cesarstwa austriackiego. W 1782 r. cesarz Józef II samowolnie wcielił do diecezji przemyskiej okręg zamojski czyli galicyjską część diecezji chełmskiej (51 parafii). Jednak już w 1815 r. okręg zamojski oraz obwód tarnowski wcielono do Królestwa Polskiego.

W okresie rozbiorów kościelna rejestracja metrykalna nabrała charakteru urzędowej ewidencji ruchu ludności, w związku z uznaniem jej za akta stanu cywilnego. W zaborze austriackim proboszczowie parafii mianowani zostali urzędnikami stanu cywilnego patentem cesarskim z 15 III 1792 r. Dekret z 9 VIII 1796 r. rozciągnął to prawo na duchownych, będących pracowniami konsystorzy biskupich. Tak więc każdy proboszcz prowadzący akta stanu cywilnego był równocześnie podległy władzy kościelnej i państwowej. Reformę formularza ksiąg metrykalnych metrykalnych Galicji przeprowadzono na mocy patentu cesarskiego Józefa II z 20 II 1784 r. Zaniechano wówczas dawnej staropolskiej formy wpisów opartej na Rytuale Rzymskim i Rytuale Piotrkowskim. Rozporządzenie cesarskie ogłoszone 7 IV 1784 r. przez konsystorze biskupie we Lwowie, Przemyślu i Tarnowie nakładało na proboszczów parafii obowiązek prowadzenia trzech odmiennych rejestrów: ksiąg urodzonych, ksiąg ślubów i ksiąg zgonów. Wpisy powinny być dokonywane w języku łacińskim, osobno dla każdej wsi wchodzącej w skład parafii.

Była to nowość w stosunku do ksiąg staropolskich, które w jednym tomie zawierały zapisy dla całe parafii. Dużą innowacją było także wprowadzenie rubryki „urodzony” w księgach urodzeń oraz „zmarły” w księgach zgonów, podczas gdy księgi staropolskie były właściwie księgami chrztów i pogrzebów. Księgi urodzonych zawierały odtąd następujące rubryki: datę urodzin i chrztu dziecka (rok, miesiąc, dzień), jego imię, płeć i status (małżeńskie, pozamałżeńskie), imiona i nazwiska rodziców i ich wyznanie, imiona i nazwiska chrzestnych i ich zawód. Do ksiąg zaślubionych wpisywano dane dotyczące przebiegu ceremonii oraz jej uczestników: datę ślubu, personalia nupturientów (imiona, nazwiska, wyznanie, wiek, stan cywilny, numer domu) oraz świadków (imiona, nazwiska, zawód). We wpisach do ksiąg zmarłych uwzględniono: rok, miesiąc, dzień śmierci, numer domu, imię i nazwisko zmarłego, jego wyznanie, płeć, wiek, rodzaj choroby lub przyczynę śmierci, która wpisywana była zgodnie z diagnozą lekarza. Taki formularz obowiązywał faktycznie przez cały okres zaboru austriackiego. Dekretem gubernialnym z 1797 r. i 6 VII 1803 r. nowe zasady prowadzenia metryk wprowadzono na tereny zabrane przez Austrię w wyniku trzeciego rozbioru.

Dopiero reskrypt C. K. Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 1907 r. wprowadził pewne zmiany: utworzono nową rubrykę „uwagi” we wszystkich trzech kategoriach ksiąg metrykalnych oraz połączono w jednym zapisie dane dotyczące rodziców chrzestnych i ich zawód (w księgach urodzeń) oraz dane dotyczące świadków ślubu i ich zawód (w księgach zaślubin). W księgach metrykalnych obowiązywały zapisy w języku łacińskim. Według informacji zawartych w schematyzmach diecezjalnych biskupstw galicyjskich, wszystkie parafie posiadały księgi metrykalne przynajmniej od końca XVIII w.

Sprawami zabezpieczenia ksiąg metrykalnych przed zniszczeniem jako pierwszy zajął się synod żmudzki z 1742 r. Polecił on proboszczom, by dawne metryki odsyłane były do archiwum diecezjalnego. Na początku każdej księgi powinno znaleźć się poświadczenie archiwisty o przyjęciu jej w depozyt.

Największe znaczenie mały jednak dopiero zarządzenia arcybiskupa lwowskiego Wacława Hieronima Sierakowskiego z 1761 i 1765 r. nakazujące proboszczom sporządzanie odpisów metrykalnych i przesyłanie ich do kurii arcybiskupiej celem zabezpieczenia. Przepisy te dotyczyły jednak tylko metryk chrztów, podczas gdy pozostałe księgi miały być pieczołowicie przechowywane w jednym egzemplarzu w miejscowym archiwum parafialnym. Po rozbiorach sprawę prowadzenia i zabezpieczenia ksiąg metrykalnych przejęły w swoje ręce państwa zaborcze, wydając stosowne przepisy, m. in. rozporządzenie nadworne z 1788 r., dotyczące ziem polskich w granicach zaboru austriackiego, nakazywało proboszczom odsyłać kopie metryk do kurii biskupich.

Do wybuchu I wojny światowej archiwa diecezjalne, z nielicznymi wyjątkami, nie przeprowadziły zalecanej koncentracji metryk kościelnych sprzed 1795 r. Dawne księgi metrykalne trafiały do archiwów bardzo często przypadkowo razem z innymi dokumentami. Dopiero w okresie międzywojennym władze kościelne zaczęły zwracać baczniejszą uwagę na zabezpieczanie starych metrykaliów. Wówczas to uporządkowane zostało także Archiwum Diecezjalne diecezji przemyskiej mieszczące się w gmachu przemyskiej Kurii biskupiej przy ul. Katedralnej 20 A oraz w domu diecezjalnym dawnym pojezuickim, przy pl. Czackiego 10. Dział V tegoż archiwum stanowiły akta i księgi parafialne będące zarówno wytworem kancelarii parafialnych jak i Kurii biskupiej z przeznaczeniem dla parafii.

W 1927 r. wydane zostało rozporządzenie biskupie nakazując odesłanie do archiwum wszystkich rękopisów archiwalnych powstałych przed 1772 r., a znajdujących się dotąd w parafiach. Już w tym samym roku kilkudziesięciu proboszczów i administratorów przesłało do Przemyśla stare księgi metrykalne, rękopisy i pergaminy. Sekcja ksiąg parafialnych obejmowała metryki, kopiarze, inwentarze, rachunki, dokumenty wizytacji itp. Największy zbiór tworzyły stare księgi metrykalne z parafii diecezji przemyskiej. Najstarsza z nich pochodziła z Sambora z 1571 r. Do 1927 r. w archiwum złożyło swe księgi ponad 30 parafii diecezji przemyskiej. Dział VI Archiwum Diecezjalnego stanowiły tzw. ekstrakta metrykalne, czyli odpisy (dosłowne lub streszczone) metryk parafialnych od r. 1826 nadsyłane do Kurii przez proboszczów rocznikami w formie ksiąg oprawnych lub zeszytów. Dział ten został w całości spisany i uporządkowany.

Do Spisu Treści

Zawartość

Oprócz właściwych wpisów metrykalnych w omawianych księgach znajdują się także świadectwa chrztów, ślubów i zgonów wydawane w okresie późniejszym przez urzędy parafialne, inne zaświadczenia z parafii a także różnego rodzaju korespondencja z władzami zwierzchnimi. W księdze metrykalnej z parafii Radenice (nr 34) zachowały się oryginalne dokumenty papierowe wydawane przez wyższych duchownych kościoła rzymskokatolickiego na omawianym terenie.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest zmikrofilmowany; akta posiadają także skany dostępne przy elektronicznej wersji inwentarza.

Księgi metrykalne udostępniane są w postaci mikrofilmów lub skanów.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg urodzeń od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat oraz księg ślubów i zgonów od których zamknięcia nie minęło 80 lat [Ustawa z 28 listopada 2014 r. - "Prawo o aktach stanu cywilnego". Dz. U., poz. 1741].

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

1. Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 WARSZAWA

Księgi metrykalne wyznania rzymskokatolickiego z diecezji przemyskiej.

2. Archiwum Państwowe w Przemyślu, 37-700 PRZEMYŚL, ul. Lelewela 4 (głównie księgi z tej części diecezji przemyskiej, która pozostała w granicach Polski)

Do Spisu Treści

Hasło

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiły poważne zmiany w zakresie organizacji terytorialnej Kościoła rzymskokatolickiego na ziemiach wschodnich. Jednakże większa część diecezji przemyskiej pozostała nadal w granicach Polski.

Dekret z 25 IX 1945 r. wydany przez Radę Ministrów Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej stanowił, że dotychczas wytworzone księgi metrykalne miały zostać przekazane przez parafie do właściwych urzędów stanu cywilnego. Wypisy z tych ksiąg wydane przez osoby, które prowadziły wyznaniową rejestrację stanu cywilnego utraciły moc dokumentu publicznego. Akta tzw. zabużańskie zaczęło gromadzić Archiwum Akt Stanu Cywilnego przy Ministerstwie Administracji Publicznej. Księgi oraz akta parafialne przekazywali do urzędów świeckich głównie księża, którzy repatriowani zostali na tereny Ziem Zachodnich. Wyjeżdżając ze swych macierzystych placówek częstokroć zabierali ze sobą dokumentację wytworzoną przez kancelarie parafialne. 19 IV 1950 r. Ministerstwo Administracji Publicznej zostało zlikwidowane, powołany Urząd do Spraw Wyznań, natomiast akta z archiwum oraz pochodzące z innych źródeł zaczęto przekazywać do Urzędu Stanu Cywilnego w Warszawie. Stąd po upływie 100 lat od daty zamknięcia, zgodnie z rozporządzeniem ministra spraw wewnętrznych z 14 II 1987 r. księgi były sukcesywnie przekazywane do Archiwum Głównego Akt Dawnych (obecnie jest to 100 lat dla ks. urodzeń i 80 lat dla ks. ślubów i zgonów). Wśród metrykaliów przekazanych do AGAD przez Archiwum Państwowe w Przemyślu w 1993 r. (patrz: wstęp do inwentarza: Księgi metrykalne wyznania rzymskokatolickiego z terenu archidiecezji lwowskiej) znalazło się także kilkanaście ksiąg pochodzących z parafii leżących w tej części diecezji przemyskiej, która po wojnie znalazła się w granicach ZSRR. Są to metryki pochodzące z okresu po 1784 r. Starsze księgi metrykalne zgromadzone w okresie międzywojennym w Archiwum Diecezjalnym w Przemyślu zostały spalone w czasie II wojny światowej. Zachowały się tylko nieliczne jednostki włączone do zbiorów archiwalnych. W archiwum tym zachował się natomiast prawie pełny zbiór kopii ksiąg metrykalnych diecezji przemyskiej od 1826 r. Pochodzą one z przeszło 350 parafii, łącznie z tymi, które znajdują się obecnie na terytorium Ukrainy.

Kolejne dwie jednostki dołączono do zespołu przechowywanego w AGAD w 2002 r. Była to księga chrztów 1590, 1600-1763, ślubów 1600-1763 i zgonów/pogrzebów 1661-1763 z parafii Rumno przekazana z Oddziału I AGAD oraz księga ślubów dla wsi Równe (parafia Równe ad Medenice) z lat 1876-1882 przekazana przez USC - Archiwum Zabużańskie w lutym 2002 r.

W 2004 r. z Urzędu Stanu Cywilnego przekazano następne dwie księgi: zgonów dla parafii Kalinów z lat 1842-1903 i urodzeń dla wsi Koniuszki Siemianowskie (takaż parafia) z lat 1868-1903.

W 2006 r. AGAD otrzymało dwie kolejne księgi: urodzeń z parafii Czukiew z lat 1880-1904 i ślubów z parafii Rychcice z lat 1839-1903. W 2012 r. zespół wzbogacił się o dwie księgi metrykalne z parafii Laszki Murowane (sygn. 69, 70). W 2017 r. do zespołu włączono księgę z parafii Milczyce, wyłączoną z zespołu 301 i nadano jej sygn. 71. W l. 2017-2018 USC przekazało do AGAD kolejnych 7 ksiąg, którym nadano sygnatury 72-78 i włączono do zespołu. W 2024 r. do zespołu włączono kolejną księgę przekazaną przez USC (sygn. 79).

Jak cytować?

AGAD, Ks. Metr. Diec. Przem.

Opracowanie

Za podstawę przynależności do zespołu przyjęto wyznanie i pochodzenie terytorialne. Wszystkie księgi wytworzone zostały w parafiach rzymskokatolickich diecezji przemyskiej, które po zakończeniu II wojny światowej pozostały w granicach ZSRR, obecnie Ukrainy.

Wobec fragmentarycznego stanu zachowania ksiąg metrykalnych odstąpiono przy ich porządkowaniu od zasady utrzymania podziału administracyjnego opartego na dekanatach (nazwy dekanatów, do których należały poszczególne parafie podano w inwentarzu), a nadano księgom układ alfabetyczny według nazw parafii i opatrzono sygnaturą ciągłą. W obrębie każdej parafii księgi ułożone są chronologicznie według poszczególnych kategorii wpisów: chrzty/urodzenia, śluby, zgony (księgi zawierające wszystkie serie wpisów umieszczono na początku każdej parafii), natomiast w ramach danej kategorii na: księgi wspólne dla całej parafii - dla miasta/wsi będącej siedzibą parafii - dla poszczególnych wsi parafialnych. Dopływy są dołączane chronologicznie według nazwy parafii.

Przewidywane dopływy

Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich - Księgi metrykalne wyznania rzymskokatolickiego z diecezji przemyskiej.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Dzienniki Ustaw PRL: 1945 r., nr 48 , 1955 r., nr 25, 1987 r., nr 7

Dziennik Ustaw: 2014 r., poz. 1741

Monitor Polski, 1976 r., nr 10

Historia Kościoła w Polsce, t. 1-2, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Warszawa 1974-1979

Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioecesis ritus latini Premisliensis, Przemyśl 1930

St. Chodyński, Akta stanu cywilnego [w:] Encyklopedia kościelna, t. 1, Warszawa 1873

St. Chodyński, Metryki kościelne [w:] Encyklopedia kościelna, t. 14, Warszawa 1881

W. Chotkowski, Historia polityczna Kościoła w Galicji za rządów Marii Teresy, t. 1-2, Kraków 1909

A. Gulczyński, Stan cywilny i jego rejestracja na ziemiach pod zaborem austriackim, Czasopismo Prawno-Historyczne, t. 45, z. 1-2

K. Dobrowolski, Zużytkowanie metryk kościelnych do badań naukowych, Rocznik Towarzystwa Heraldycznego, t. 5, 1920

I. Gieysztorowa, Wstęp do demografii staropolskiej, Warszawa 1976

B. Kumor, Metryki parafialne w archiwach diecezjalnych, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 14, 1966

B. Kumor, Przepisy państwowe i kościelne dotyczące metryk kościelnych w zaborze austriackim (1800-1914), Przeszłość Demograficzna Polski, nr 7, 1975

J. Kwolek, Archiwa Diecezji Przemyskiej obrządku łacińskiego, Przemyśl 1927

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, opr. zb. pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008.

Do Spisu Treści

INWENTARZ