SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Udostępnianie

Hasła geograficzne

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Księgi metrykalne

Akta parafialne

Księgi metrykalne i akta parafii prawosławnych w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych

Inwentarz zespołu PL, 302

Opracował S. Postek

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

W okresie przedrozbiorowym Kościół prawosławny w Rzeczypospolitej liczył kilkaset tysięcy wyznawców. Zamieszkiwali oni wschodnie obszary kraju, głównie województwa: mścisławskie, witebskie, nowogrodzkie, wołyńskie, brzeskie, okolice Słucka i Pińska oraz Ukrainę południowo – wschodnią (województwo kijowskie i bracławskie). W kraju istniała jedna diecezja prawosławna – białoruska, z siedzibą w Mohylowie. Miejscowości nie objęte władzą tej diecezji zależały do ośrodków położonych poza granicami Rzeczypospolitej: prawosławnej metropolii kijowskiej i biskupstwa perejesławskiego. Kiedy po pierwszym rozbiorze Rosja zajęła tereny, na których znajdował się Mohylów i około 130 parafii prawosławnych, prawosławie w Polsce pozostało bez biskupa, a jego główny ośrodek przesunął się na Podlasie i Polesie (okolice Słucka i Pińska).

Ludność prawosławna była upośledzona pod względem prawnym i wyznaniowym. Sytuację prawosławia na ziemiach polskich zmienić miała ustawa reorganizacyjna Sejmu Czteroletniego (2 IV 1792 r.), czyli tzw. „Urządzenie o stałej hierarchii cerkiewnej obrządku greko - orientalnego nie unickiego w państwach Rzeczypospolitej Polskiej”, która zakładała utworzenie archidiecezji, trzech diecezji prawosławnych oraz synodu narodowego i konsystorzy. Reformatorskie dzieło sejmu przekreśliły rozbiory. Zdecydowana większość ludności prawosławnej, zamieszkałej na terytorium Polski, znalazła się w granicach cesarstwa rosyjskiego, a parafie podporządkowane zostały rosyjskiej hierarchii cerkiewnej.

Na terenach tzw. „ziem zabranych” nasiliły się dążenia do likwidacji kościoła greckokatolickiego. Założone w 1828 r. Kolegium Duchowne greckounickie już w 1837 r. zostało wyłączone spod kompetencji ministra spraw wewnętrznych i uzależnione od oberprokuratora Synodu prawosławnego. W lutym 1838 r. na synodzie w Połocku biskupi greckokatoliccy – zwolennicy zjednoczenia oraz inni przedstawiciele duchowieństwa podjęli decyzję o przystąpieniu do prawosławia. W marcu 1839 r. cesarz Mikołaj I po porozumieniu się z władzami Cerkwi prawosławnej wyraził na to zgodę. W następnych tygodniach przystąpiono do stopniowej likwidacji parafii greckokatolickich; wszelkie przejawy oporu tłumiono siłą. Po akcie zjednoczenia dotychczasowe diecezje unickie otrzymały nowe granice, a Kolegium Duchowne przemianowano na Prawosławne Kolegium Białoruskie.

Po zakończeniu I wojny światowej i ustaleniu wschodnich granic odrodzonego państwa polskiego (traktat ryski z 18 III 1921 r. i przyłączenie Wileńszczyzny w lutym 1923 r.), na terytorium Rzeczypospolitej znalazły się ponad 3 miliony ludności prawosławnej, rozmieszczonej w województwach: białostockim, poleskim, lubelskim, wołyńskim, nowogródzkim i wileńskim. Świeccy wyznawcy prawosławia byli w ogromnej większości Białorusinami i Ukraińcami; wśród duchowieństwa znaczną liczbę stanowili natomiast Rosjanie (Rosjanami byli wszyscy biskupi prawosławni).

Rząd polski w myśl prowadzonej polityki wyznaniowej stanął na stanowisku dostosowania do obecnych granic państwowych terytorialnej organizacji Cerkwi, która była nadal częścią państwowej cerkwi rosyjskiej związanej z rosyjskim systemem polityczno – prawnym. Zaproponowana hierarchii prawosławnej przez rząd polski sprawa autokefalii i łącząca się z tym reorganizacja prawosławnych diecezji w państwie polskim, spotkała się z zaciętym oporem niektórych biskupów i przeciwdziałaniem moskiewskiego patriarchy Tichona.

30 I 1922 r. minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego ogłosił „Tymczasowe rozporządzenie o stosunku Rządu do Kościoła Prawosławnego w Polsce”, oparte na wyznaniowych artykułach konstytucji z 1921 r. Na ziemiach polskich zorganizowano pięć diecezji: warszawsko – chełmską, grodzieńską, poleską, wileńską i wołyńską, z określoną, w każdej z nich, liczbą parafii i podzielonych terytorialnie na dekanaty. Na czele Kościoła prawosławnego stał metropolita, który przewodził soborowi biskupów polskich diecezji prawosławnych.

14 VI 1922 r. sobór biskupów prawosławnych uchwalił autokefalię, czyli niezawisłość polskiej Cerkwi, wbrew zakazowi dotychczasowego formalnego jej zwierzchnika, patriarchy Nikona oraz jego zastępcy Sergiusza. Pierwszy uznał polską autokefalię patriarcha rumuński. Ważnym wydarzeniem było uznanie (thomos) autokefalii – 13 XI 1924 r. - przez patriarchę ekumenicznego w Konstantynopolu Grzegorza VII (cieszył się on ogromną powagą w całym prawosławiu) oraz synod patriarszy. 17 IX 1925 r. ogłoszono oficjalnie autokefalię w soborze św. Marii Magdaleny (metropolitalnym) w Warszawie. Cerkiew prawosławna w Polsce przyjęła nazwę: Polski Autokefaliczny Święty Kościół Prawosławny (statut uchwalono 13 IV, 5 VI i 1 XII 1925 r.).

Naczelną władzą w Cerkwi był sobór biskupów z metropolitą warszawskim na czele.

W 1929 r. wschodnie eparchie polskie liczyły:

a. poleska: 26 dekanatów i 320 parafii

b. wileńska: 17 dekanatów i 163 parafie

c. wołyńska: 56 dekanatów i 680 parafii

Taka organizacja kościoła prawosławnego utrzymała się aż do wybuchu II wojny światowej. W wyniku agresji wojsk sowieckich na wschodnie tereny Rzeczypospolitej, zajęte zostały także istniejące w ich obrębie diecezje prawosławne. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej – 22 VI 1941 r. tereny te przeszły pod okupację niemiecką. Jednocześnie nasilił się ruch nacjonalistyczny. 30 VI 1941 r. w porozumieniu z metropolitą lwowskim obrządku unickiego Andrzejem Romanem Szeptyckim proklamowana została „niepodległość” Ukrainy. Wprowadzono niezależną od patriarchatu moskiewskiego Autokefaliczną Ukraińską Cerkiew Prawosławną, której metropolitą został arcybiskup łucki Polikarp Sikorski. Utworzono wówczas eparchię krakowsko-łemkowską, podzieloną na dekanaty. W 1944 r. Ukraina została zajęta przez wojska sowieckie.

Do Spisu Treści

Zawartość

W skład zespołu wchodzą księgi metrykalne zawierające wpisy dotyczące urodzeń, ślubów i pogrzebów/zgonów oraz akta wytworzone przez kancelarie parafialne, związane z działalnością urzędów parafialnych. Są to wykazy dochodów i rozchodów cerkwi i bractw działających przy parafiach (parafia Głuchy), a także protokoły zeznań, badań przedślubnych, korespondencja z Wołyńskim Konsystorzem Prawosławnym (parafie: Górka Połonna, Kamień Koszyrski, Kulczyn, Ostryna, Radziechów).

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest zmikrofilmowany; akta posiadają także skany dostępne przy elektronicznej wersji inwentarza.

Księgi metrykalne udostępniane są w postaci mikrofilmów lub skanów.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg urodzeń od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat oraz księg ślubów i zgonów od których zamknięcia nie minęło 80 lat [Ustawa z 28 listopada 2014 r. - "Prawo o aktach stanu cywilnego". Dz. U., poz. 1741, poźn. zm.].

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

1. Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 WARSZAWA

Księgi metrykalne wyznania prawosławnego.

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Księgi metrykalne i akta parafii prawosławnych z terenu Wołynia i Polesia, trafiły do Archiwum Głównego Akt Dawnych z Urzędu Stanu Cywilnego, mieszczącego się wówczas w Warszawie, na ulicy Jezuickiej 1/3, wraz z księgami i aktami parafii innych wyznań. Przejęcie ksiąg nastąpiło najprawdopodobniej w latach 70, jednak brak informacji na ten temat w księgach nabytków AGAD oraz protokołach zdawczo-odbiorczych przechowywanych w Archiwum Zakładowym. W materiałach własnych Oddziału II AGAD zachowały się jedynie nie datowane protokoły z lat 80. XX w., dotyczące przekazania ksiąg metrykalnych z parafii Pawłowicze (z lat 1858-1885 i 1890-1894). Początkowo zespół ten składał się z 55 jednostek archiwalnych; księgi i akta pochodziły z kancelarii 16 parafii (Błudów, Bucyń, Głuchy, Górka Połonna, Hołowno, Kamień Koszyrski, Karasin, Korszów, Kulczyn, Myszyn, Osowce, Owadno, Ozdeniż, Pawłowicze, Radziechów i Rzeczyca). Zespół posiadał kartę „B”.

W trakcie wstępnej inwentaryzacji ksiąg okazało się, że błędnie ustalona została przynależność terytorialna parafii Pawłowicze (jako przedwojenny powiat Horochów, woj. wołyńskie). Na podstawie pieczęci zachowanych w księgach oraz znaków własnościowych stwierdzono, iż jest to prawosławna (do r. 1874 – greckokatolicka) parafia Pawłowice w przedwojennym woj. lubelskim, powiecie hrubieszowskim. W 1997 r. 37 ksiąg z tej parafii przekazano do Archiwum Państwowego w Lublinie (17 ksiąg wyznania greckokatolickiego z lat 1858-1874) oraz do Archiwum Państwowego w Zamościu (20 ksiąg wyznania prawosławnego z lat 1875-1894). W zespole pozostało wówczas 18 ksiąg. Stwierdzono również, że zachowany fragment księgi metrykalnej dla wsi Myszyn pochodzi z parafii, która w okresie międzywojennym leżała w województwie stanisławowskim, powiecie kołomyjskim, nie jest więc związana terytorialnie z omawianym zespołem. Ponadto księga ta zawiera wpisy z 1942 r.; wówczas na terenie Ukrainy funkcjonowała Autokefaliczna Ukraińska Cerkiew Prawosławna (Myszyn leżał w obrębie eparchii krakowsko-łemkowskiej, w dekanacie galicyjskim). Komisja Metodyczna AGAD przyjmująca obecny inwentarz, biorąc pod uwagę brak powiązania terytorialnego i organizacyjnego tej parafii z pozostałymi wymienionymi w inwentarzu, podjęła decyzję o wyłączeniu księgi z parafii Myszyn z zespołu.

W 2004 r. USC przekazało do AGAD księgę metrykalną urodzeń, ślubów i zgonów z prawosławnej parafii Biała (diec. grodzieńska) z lat 1899, 1901, 1903 (sygn. 18); a w 2006 r. kolejną księgę z tej parafii z lat 1904-1905. W 2010 r. do zespołu dołączono dwie kolejne jednostki utworzone z akt wyodrębnionych z dissolutów oddziału II AGAD (sygn. 20, 21); w 2011 i 2014 r. zespół wzbogacił się o dwie księgi metrykalne (sygn. 22 i 23) z wyżej wymienionej parafii Biała i w 2016 r. o jeszcze jedną księgę z tej parafii (sygn. 24). W 2018 r. dołączono do zespołu trzy j.a. z nabytków AGAD i nadano im sygn. 25-27.

Jak cytować?

AGAD, Ks. Metr. Praw.

Opracowanie

W wyniku podjętej inwentaryzacji księgi metrykalne zostały rozdzielone od akt parafialnych. Powstały dwie grupy akt: księgi metrykalne – sygnatury 1-12, 18, 19, 22-24; akta parafialne – sygn.: 13-17. W obrębie każdej grupy akta ułożono alfabetycznie według nazw poszczególnych parafii. Księgi i akta wytworzone przez daną parafię ułożono chronologicznie według poszczególnych serii wpisów: urodzenia, śluby, pogrzeby/zgony.

Księgi pochodzą z parafii: Biała, Błudów, Bucyń, Hołowno, Karasin, Korszów, Kulczyn, Osowce, Owadno, Ozdeniż, Rzeczyca, natomiast akta z parafii: Głuchy, Górka Połonna, Kamień Koszyrski, Kulczyn, Radziechów i Turzysk. Archiwaliom nadano sygnaturę ciągłą.

Pod sygn. 18, 19, 22-24 wpisano nowe dopływy - księgi z parafii Biała; a pod sygn. 20 i 21 dopływy do serii akt z dissolutów oddziału II. W wersji elektronicznej inwentarza dopływy te umieszczono na końcu właściwej serii. Sygn. 25-27 to akta z parafii Ostryna (obecnie na Białorusi), nabytek AGAD z 2018 r.

Ze względu na szczątkowy charakter zespołu, niemożność ustalenia przynależności administracyjnej i kościelnej parafii (powiat – występowanie na omawianym terenie kilku miejscowości o tej samej nazwie leżących w różnych powiatach, dekanat), oraz brak jakichkolwiek wskazówek w księgach i aktach wskazujących na położenie parafii, pominięto ten element w zapisie inwentarzowym.

Przewidywane dopływy

Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich przekazuje do AGAD sukcesywnie księgi zgodnie z wymienioną wyżej ustawą.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Dziennik Ustaw: 2014 r., poz. 1741

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, opr. zb. pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008.

Historia Kościoła w Polsce, t. 1-2, Poznań-Warszawa 1974-1979

K. Chodynicki, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska, zarys historyczny 1370–1662, Warszawa 1934

D. Lewandowska, Księgi metrykalne parafii wyznania prawosławnego, w: Przewodnik po zasobie, tom II, epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998, s. 613–614

M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918-1939, Warszawa 1989

J. Sawicki, Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w państwie polskim, Warszawa 1937

Do Spisu Treści

INWENTARZ