SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy - Położenie prawne Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego na tzw. „ziemiach zabranych” przez Rosję i w II Rzeczypospolitej

Zawartość

Udostępnianie

Hasła geograficzne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Akta gmin Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego z terenów zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego / wschodnie województwa II Rzeczypospolitej / z lat 1648, 1800 - 1943

Inwentarz zespołu PL, 1 438

Opracowała Małgorzata Kośka, Dorota Lewandowska

Dzieje aktotwórcy - Położenie prawne Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego na tzw. „ziemiach zabranych” przez Rosję i w II Rzeczypospolitej

Kościół Ewangelicko – Augsburski w Rosji i ziemiach polskich zajętych przez nią w wyniku rozbiorów traktowany był jako „wyznanie obce”. Jego sytuację prawną w Cesarstwie uregulowała ustawa „dla wyznań obcych” (ogłoszona w 1896 r. w Swodzie Zakonow Rossijskoj Impierii t. XI, ks. II , roz. I , art. 252 – 893)

W Królestwie Polskim obowiązywała, nie odbiegająca od niej treściowo, „Ustawa dla Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Królestwie Polskim” z dnia 8/20 II 1849 r. (ogłoszona w Dzienniku Praw t. 42/1849 s. 4 – 239). W odróżnieniu od prawa pruskiego i austriackiego ustawa rosyjska regulowała zarówno stosunek państwa do kościoła, jak i autonomiczny ustrój kościelny. Konsystorz Ewangelicko – Augsburski na terenach wcielonych do Rosji był władzą publiczną, w sprawach administracyjnych podlegał Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, a w sprawach sądowych Rządzącemu Senatowi. Terytorialnie Kościół Ewangelicko - Augsburski dzielił się na okręgi konsystorskie z konsystorzami na czele. Konsystorz generalny zachodnich guberni Cesarstwa miał siedzibę w Petersburgu. Bezpośrednio podlegały mu zbory z terenu Wołynia, wszystkie inne konsystorzowi kurlandzkiemu w Mitawie.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nadal obowiązywała rosyjska ustawa dla Królestwa, z poprawkami (zmiana dotyczyła art. 152-162 ustawy z 1849 r. tzw. lex Bobek – od nazwiska wnioskodawcy Pawła Bobka; ogłoszona w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej nr 32/1922, poz. 237). W miejsce przepisów ustawy z 1849 r. traktujących o synodzie generalnym, jako o stałej instytucji ustrojowej, nowela wprowadziła przepisy o „synodzie konstytucyjnym” jako instytucji nadzwyczajnej i jednorazowej o specjalnych zadaniach, a głównie takim, że „Synod Konstytucyjny ma za zadanie przede wszystkim nadanie Kościołowi Ewangelicko – Augsburskiemu w Polsce nowego „Statutu Organizacyjnego” oraz wypracowanie i zaprojektowanie sposobów uzgodnienia obowiązującego ustawodawstwa i położenia prawnego tego Kościoła z art. 115 Konstytucji Rzeczypospolitej”.

Konsystorz w Warszawie przejął pod zarząd duchowny wszystkie gminy (zbory) ewangelickie z województw wschodnich II Rzeczypospolitej ( dekret Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 31 X 1921) oraz zbory ziemi wileńskiej (dekret tegoż Ministerstwa z 19 V 1922 r.).

Synod konstytucyjny Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego odbył się w l. 1922 – 1923 i uchwalił projekt nowej ustawy i wewnętrznego statutu kościoła.

Najwyższą władzą kościelną był kolegialny konsystorz złożony ze świeckich i duchownych.. Prezesa i wiceprezesa (duchownego z tytułem generalnego superintendenta) mianował Prezydent R. P. /dawniej cesarz rosyjski/. Pozostałych członków konsystorza Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Wszyscy duchowni ewangeliccy składali przysięgę państwową. Zwierzchnictwo kościelne nad gminami województw wschodnich sprawował Konsystorz Ewangelicko – Augsburski w Warszawie.

Utrzymano podział na osiem superintendentur (wprowadzony decyzją Rady Państwa Cesarstwa Rosyjskiego z 7 V 1901 r.). W odrodzonej Polsce były to superintendentury: warszawska, kaliska, augustowska, piotrkowska, płocka, północno-wschodnia, śląska i poznańsko - pomorska.

Organizacyjnie zbory z terenu dawnego zaboru rosyjskiego należały do superintendentury północno – wschodniej z siedzibą w Lublinie.

Ostateczne uregulowania przyniósł dekret Prezydenta R. P. z 25 XI 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego (ogłoszony w Dzienniku Urzędowym R. P. nr 88 z 27 XI 1936) wraz z rozporządzeniem Rady Ministrów z 17 XII 1936 o uznaniu Zasadniczego Prawa Wewnętrznego Kościoła Ewangelicko - Augsburskiego w R. P.

W nowym podziale na dziesięć diecezji zbory dawnej superintendentury północno – wschodniej znalazły się w diecezjach: wołyńskiej, wileńskiej i lubelskiej.

Do Spisu Treści

Zawartość

W zespole można wyróżnić dwie kategorie akt. Pierwsza z nich to akta wytworzone przez gminy – protokoły posiedzeń kolegiów kościelnych, wykazy majątków, księgi aktowe urodzeń i zgonów, wyciągi z ksiąg metrykalnych, świadectwa zapowiedzi przedślubnych, sprawy dotyczące funkcjonowania gmin, remontów kościołów, utrzymania placówek gminnych (domy dla wdów i sierot) odpisy z ksiąg metrykalnych urodzeń, ślubów i zgonów (nieodebrane przez zainteresowanych), kopie pism wysyłanych do konsystorza i otrzymywanych przez gminy.

Druga grupa to akta luźne, które pierwotnie związane były z konkretnymi sprawami załatwianymi w gminie czy konsystorzu, a z czasem uległy rozproszeniu. Część z nich, prawdopodobnie w archiwum konsystorza, została uporządkowana (ułożona alfabetycznie) i przypisana do gmin, do których były kierowane, lub z których wyszły.

Są to wypisy z ksiąg metrykalnych różnych wyznań (składane np. przy zmianie wyznania czy staraniach o zgodę na małżeństwo międzywyznaniowe), pisma rozwodowe, pisma o uznanie za legalne dzieci pozamałżeńskich itp. Obecnie ich wartość archiwalna jest niewielka.

W zespole dominują akta gmin diecezji wołyńskiej (Dubno, Łuck, Rożyszcze, Równe Wołyńskie, Włodzimierz Wołyński), ponadto z diecezji lubelskiej (Neudorf) i wileńskiej (Grodno, Wilno).

W zbiorze akt przechowywanym w AGAD znalazły się również akta gminy Mariampol (filiał Wiłkowyszki), która w okresie międzywojennym znalazła się poza granicami Polski (wcześniej była to gubernia suwalska; obecnie Litwa) oraz akta z gminy Liepkalne - Linden, w Kurlandii (obecnie Łotwa).

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany; częściowo zdigitalizowany.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat (księgi urodzeń) i 80 lat (księgi ślubów i zgonów). [Prawo o aktach stanu cywilnego z dnia 28.11.2014 (z późn. zm.)].

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Akta gmin Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego zachowane w AGAD stanowią tylko niewielką część dokumentów wytwarzanych w kancelariach gminnych. Akta (w tym i księgi metrykalne) prowadzone były przez pastorów. Księgi sporządzane były w dwóch egzemplarzach. Pierwszy pozostawał w kancelarii gminy, drugi (często w formie wypisów) przekazywany był do archiwum przy konsystorzu generalnym. Wojenne losy akt po gminach ewangelickich nie są właściwie znane. Nie wiadomo, jak trafiły do USC Warszawa Śródmieście. Stamtąd w 1964 roku przekazana została do AGAD pierwsza partia tych akt. Zostały zewidencjonowane w 1967 roku – łącznie księgi metrykalne i inne akta gminne obu kościołów ewangelickich (Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania z Małopolski Wschodniej i Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego z Wołynia). Z tego zbioru w pierwszej kolejności wyłączone zostały księgi metrykalne, stanowiące obecnie oddzielne zespoły. Akta pozostawały we wspólnej ewidencji. Ostatecznie zostały rozdzielone w 2002 roku.

Jak cytować?

AGAD, A. Gm. KE-A

Opracowanie

Jak wyżej wspomniano, dokumentacja wyznań ewangelickich została uporządkowana roboczo w AGAD w 1967 r. przez W. Maciejewską. W 1996 roku M. Kośka wydzieliła zespoły ksiąg metrykalnych i sporządziła kolejno ich inwentarze. W 2002 roku został opracowany inwentarz akt gmin Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania. Układ inwentarza akt kościoła ewangelicko-augsburskiego oparty został na podziale administracyjnym tego kościoła z okresu międzywojennego.

Na początku inwentarza zostały umieszczone, najliczniej zachowane, akta gmin z diecezji wołyńskiej (nr 1 – 20), dalej diecezji lubelskiej (sygn. 21) i wileńskiej (sygn. 22 – 32). Na końcu inwentarza znajdują się dokumenty z gmin, które w okresie międzywojennym znajdowały się poza granicami Polski: Mariampola - filiału Wiłkowyszki (sygn. 33 – 38) i Liepkalne – Linden w Kurlandii (sygn. 39) oraz pojedyncze dokumenty z różnych gmin (sygn. 40). W latach 2004-2024 do zespołu dołączono dopływy, sygn. 41-48 (w tym akta z dissolutów).

Przewidywane dopływy

"Archiwum Zabużańskie" czyli Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich USC Warszawa, ul. J. Kłopotowskiego 1/3 przekazuje do AGAD sukcesywnie księgi, zgodnie z obowiązującym prawodawstwem.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 42/1849 s. 4 - 239

Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej: nr 32/1922 poz. 237; nr 88/1936 poz. 613; nr 94/1936 poz. 659

Swod Zakonow Rossijskoj Impierii, t. XI, ks. II, roz. I, art. 252-893

Bartel O., Protestantyzm w Polsce, Warszawa 1963

Bursche E., Wstęp informacyjny o istniejących w Rzeczypospolitej Polskiej kościołach ewangelickich. „Rocznik Ewangelicki”, 1925, s. 17 – 67

Cybichowski Z., Polskie Prawo Państwowe, t. I, Warszawa 1933

Gastpary W. Protestantyzm w Polsce w dobie dwóch wojen światowych. Cz. I 1914 – 1939, Warszawa 1978

Giewartowski T., Kościoły ewangelickie w Polsce z uwagi na ich właściwości ustrojowe i narodowe. "„Strażnica Zachodnia” R. 12/1933, s. 130 – 171

Glass J., Stan prawny kościoła ewangelickiego w b. Królestwie Polskim i na terenach wschodnich. „Rocznik Ewangelicki” 1925

Grelewski S., Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937

Kośka M., Gminy wyznania ewangelicko – augsburskiego na tzw. ziemiach zabranych i Małopolsce Wschodniej w: AGAD. Przewodnik po zasobie. Tom II. Epoka Porozbiorowa, red. F. Ramotowska, Warszawa 1998, s. 601 – 602

Kośka M., Księgi metrykalne wyznań ewangelickich. W: AGAD Przewodnik po zasobie. Epoka Porozbiorowa, red. F. Ramotowska, s. 614 - 616

Piekarski S., Wyznania religijne w Polsce, Warszawa 1927

Prawo cywilne ziem wschodnich. Oprac. Z. Rymowicz, W. Święcicki, t. II, Warszawa 1933

Sawicki J., Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w państwie polskim, Warszawa 1937

Szulc S., Statystyka ewangelików w Polsce według spisu ludności z dnia 30 IX 1925 r. i innych źródeł. „Rocznik Ewangelicki” 1925, s. 301 – 311

Zaleski Z., Kościoły ewangelickie w Polsce. W: Encyklopedia Podręczna Prawa Publicznego, t. I, zesz. 6, s. 355 - 358 Warszawa 1927

Do Spisu Treści

INWENTARZ