SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje urzędu

Zawartość

Układ

Udostępnianie

Indeksy

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

Zawartość

Audytoriat Polowy Wojsk w Królestwie Polskim 1854-1880

Audytoriat Polowy Wojsk w Królestwie Polskim 1854-1880

Inwentarz zespołu PL, 1 240

Opracowanie: Monika Michalska

Dzieje urzędu

W sądownictwie rosyjskim w XIX w. audytoriaty były to wyższe sądy rewizyjne, które rozpatrywały określone kategorie wyroków wojskowych sądów niższych instancji. W Królestwie Polskim Audytoriat Polowy istniał przy I Armii Czynnej, która wkroczyła tu w 1831 r. Jego nazwa zmieniała się zależnie od zmian organizacyjnych tej armii. Do połowy 1862 r. brzmiała: Polewoj Auditoriat Diejstwujuszczej Armii; od drugiej połowy 1862 r. prawie do końca 1864 r. – Polewoj Auditoriat w Carstwie Polskom, następnie aż do 1874 r., tj. do czasu jego likwidacji: Polewoj Auditoriat Warszawskogo Wojennogo Okruga. Audytoriat Polowy stanowił dział sądowy sztabu głównego I Armii. Podlegał bezpośrednio głównodowodzącemu i namiestnikowi w jednej osobie. Pod względem administracyjnym naczelną władzą Audytoriatu Polowego był Departament Audytoriacki w Ministerstwie Wojny, zaś jego wyższą instancją Audytoriat Generalny.

Audytoriat składał się z dwóch zasadniczych komórek: z właściwego kolegium sędziowskiego i z jego kancelarii. W skład kolegium wchodzili: prezes (w randze gen. lejtnanta lub gen. majora) i kilku członków. Ponadto zasiadał w nim generał - audytor, który był referentem prawnym głównodowodzącego. Wyjaśniał on kompletowi sędziowskiemu podstawy prawne wymiaru kary i przedstawiał własny pogląd na sprawę. W głosowaniu nie brał udziału, ale jego opinia miała duży wpływ na wyrokowanie. Mógł przyłączać się do zdania większości sędziów, a nawet zakładać „votum separatum” na jednogłośne orzeczenie, raportując o tym głównodowodzącemu lub ministrowi wojny. Kolegium sędziowskie podejmowało decyzję na podstawie referatów sporządzonych przez oberaudytorów i audytorów we właściwych wydziałach kancelarii, pod kierunkiem generał – audytora. Referaty te zawierały dane personalne podsądnego, treść aktu oskarżenia, wyniki śledztwa, sentencję sądu wojennego, opinię właściwego naczelnika wojennego oraz podstawę prawną, według której kolegium sądzące wydawać miało orzeczenie. Tenże oberaudytor opracowywał, po rozpatrzeniu sprawy przez kolegium, projekt orzeczenia, który następnie przedstawiał polowemu generał - audytorowi i kompletowi sędziowskiemu. Orzeczenie Audytoriatu uzyskiwało moc wyroku po zatwierdzeniu (konfirmacji) przez głównodowodzącego. Orzeczenia te mogły być kierowane jeszcze do rewizji w Audytoriacie Generalnym Ministerstwa Wojny, ale zdarzało się to rzadko.

Przed powstaniem styczniowym do Audytoriatu Polowego kierowano do rewizji, oprócz wyroku sądów wojskowych, wydawanych na osoby służące w I Armii (do czego w zasadzie był on powołany), również wyroki tychże sądów ferowane w stosunku do osób cywilnych w sprawach politycznych. W czasie powstania, zakres praw politycznych podlegających Audytoriatowi ograniczono tylko do pewnych kategorii oskarżonych. Z olbrzymiej liczby osób, które za uczestnictwo w powstaniu styczniowym były pociągane do odpowiedzialności karnej, znaczna większość była karana na mocy wyroków sądów polowych, zatwierdzanych przez naczelników wojennych, a nawet dowódców oddziałów oraz w trybie administracyjnym.

Audytoriatowi Polowemu podlegali uczestnicy powstania, którzy poprzez swoje stanowisko społeczne i wykształcenie mogli mieć lub mieli „szkodliwy” wpływ na ludność. Zaliczono do nich: obywateli ziemskich, duchowieństwo, kupców, lekarzy i nauczycieli. Ponadto: osoby z tych środowisk, które sprzyjały rozwojowi powstania, a także zwolnionych ze służby urzędników, oficerów i żołnierzy. W rzeczywistości przepisy te nie były ściśle przestrzegane. Stosowanie odmiennej procedury sądowej wobec wymienionych grup społecznych miało na celu odstraszenie (kara była z reguły podwyższana przez Audytoriat Polowy) warstw zamożnych i inteligencji do udziału w powstaniu, a tym samym pozbawienie go – zdaniem władz carskich – kierownictwa i pomocy materialnej. Audytoriat Polowy zlikwidowany został ostatecznie w 1874 r. Jego kompetencje przejął Wydział Wojskowo - Sądowy przy Komendancie Wojsk Warszawskiego Okręgu Wojskowego.

Do Spisu Treści

Zawartość

Omawiany zespół stanowi przede wszystkim komplet akt śledczo - sądowych (poszyty o sygn.: 6, 9, 11 - 14 i załączniki o sygn.: 7, 8, 10) najważniejszego z procesów doby powstania styczniowego: prezesa Rządu Narodowego Romualda Traugutta i jego najbliższych współpracowników oraz członków organizacji warszawskiej z końca 1863 r. i pierwszej połowy 1864 r., a także innych osób podejrzanych o działalność powstańczą.

Najwcześniejsza chronologicznie jednostka (sygn. 6) zawiera akta procesu naczelnika wydziałowego organizacji warszawskiej Franciszka Rozmanitha oraz naczelnika Ekspedytury Rządu Narodowego Antoniego Rozmanitha i osób współpracujących z nimi. Są tu zeznania złożone w II wydziale śledczym zarządu oberpolicmajstra m. Warszawy i w Tymczasowej Komisji Śledczej, wyrok Sądu Wojenno – Polowego utworzonego w Cytadeli, orzeczenie Audytoriatu Polowego, konfirmacja namiestnika oraz odnośna korespondencja. Ze sprawą tą związane są dwie kolejne jednostki (sygn. 7 i 8), zawierające dokumenty i papiery stanowiące dowód przeciwko osobom oskarżonym o działalność polityczną.

Jednostka o sygn. 7 zawiera luźne materiały powstańcze, skonfiskowane przy rewizji w mieszkaniu czeladnika drukarskiego Szczepana Krężelewskiego. Są to głównie dokumenty Rządu Narodowego i naczelnika m. Warszawy bądź przeznaczone do druku, bądź już drukowane i litografowane, a więc: odezwy, rozkazy, okólniki, blankiety, różnego rodzaju itp. Śledztwo i proces odsłaniają działalność niektórych komórek organizacji warszawskiej, Ekspedytury Rządu Narodowego oraz działalność konspiracyjną drukarni i litografii Kajetana Strupczewskiego.

Jednostkę o sygn. 8 tworzą także luźne dokumenty skonfiskowane podczas rewizji u Józefy Zimmerman, oskarżonej o działalność w Żeńskim Towarzystwie Patriotycznym. Zadaniem Towarzystwa, podporządkowanego utworzonej przy zarządzie Naczelnika Miasta Radzie Głównej Opiekuńczej i współpracującej z Wydziałem Wojny Rządu Narodowego, była opieka nad rodzinami powstańców, nad więźniami i rannymi oraz zaopatrywanie w odzież walczących oddziałów.

Jednostki o sygnaturach 9 - 14 zawierają zeznania składane w specjalnej komisji śledczej utworzonej przy zarządzie oberpolicmajstra m. Warszawy w II wydziale śledczym, zeznania złożone w Komisjach Śledczych – Stałej i Tymczasowej, wnioski (tzw. dokłady) tych komisji przedstawione do aprobaty namiestnika, wyroki Sądu Wojenno – Polowego i orzeczenia Audytoriatu Polowego, konfirmacja namiestnika oraz korespondencja związana ze śledztwem i procesem. Uzupełniają je załączniki: kilkanaście dokumentów powstańczych i papierów prywatnych, związanych głownie z osobą kapitana wojsk narodowych Apolinarego Ordyńca (sygn. 10). Znajduje się tu m. in. jego zwolnienie ze służby wojskowej wystawione przez naczelnika wojskowego woj. grodzieńskiego ppłk. Walerego Wróblewskiego oraz korespondencja z Rządem Narodowym w sprawach formowania oddziałów, dziennik, w którym Ordyniec notował sprawy bieżące.

Akta te są bardzo cennym źródłem do poznania struktury, składu personalnego i działalności organizacji warszawskiej i Rządu Narodowego, łącznie z jego wydziałami i agendami. Szczególną wagę mają zeznania Romualda Traugutta. Prawie w całości zostały one opublikowane w: „Proces Romualda Traugutta i członków Rządu Narodowego. Akta Audytoriatu Polowego z lat 1863/1864”, pod red. E. Halicza, Warszawa 1960 (sygn. 12, s. 471-480, wyd. T. II, cz. I, s. 270-274; sygn.13, s. 52-56, wyd. T. II, cz. II, s. 43-44, 48; sygn.13, s. 313-327, wyd. T. II, cz. II, s. 216-218, 241-244).

Pozostałe jednostki (sygn. 1 - 5, 15) zawierają materiały śledcze, wyroki sądów wojennych i Audytoriatu Polowego w sprawach kilkudziesięciu osób stanu szlacheckiego, włościańskiego i mieszczańskiego, oskarżonych o udział w Powstaniu Styczniowym na terenach gub. warszawskiej i kaliskiej (w załącznikach m. in.: spisy skonfiskowanej broni, amunicji i innych rekwizytów wojskowych, spisy osób aresztowanych za „przestępstwa polityczne”). Poszyt o sygn. 3 zawiera akta sprawy dymisjonowanego żołnierza z armii carskiej Karola Budziszewskiego, wyrobnika pochodzenia szlacheckiego z pow. ostrołęckiego. Był on oskarżony o udział w Powstaniu Styczniowym w tymże powiecie; o zabieranie wraz z innymi osobami (pod kierunkiem sołtysa) we wsiach kos i rzezaków, które jako broń sieczną przekazywał dowódcy oddziału partyzanckiego, o dostarczanie powstańcom podwód oraz o współpracę z żandarmerią narodową m. in. przy powieszeniu szpiega, kolonisty niemieckiego (kowala) Jana Engla. Razem z Budziszewskim sądzony był członek żandarmerii Józef Żemak. Na akta składają się: korespondencje władz zarządu Wojenno - Policyjnego z terenu gub. płockiej, oryginalne zeznania K. Budziszewskiego i streszczenie zeznań innych osób, raport Tymczasowej Komisji Wojenno - Śledczej przy Namiestniku i Głównodowodzącym Wojskami Warszawskiego Okręgu Wojennego, sentencja polowego Sądu Wojennego w Cytadeli, orzeczenie Audytoriatu Polowego i konfirmacja Namiestnika. Śledztwo ujawniło m. in. przychylny stosunek włościan pow. ostrołęckiego do powstania, funkcjonowanie w tymże powiecie Organizacji Narodowej szczebla najniższego - wsi i gmin. Poszyt o sygn. 15 to akta sprawy prowadzonej przez Wojskowy Sąd Polowy, powołany w mieście Łodzi, dotyczącej przestępców politycznych, zawierające zeznania oskarżonych, relacje z naocznych konfrontacji oskarżonych, raporty z przesłuchań, wyroki; listy członków rodzin osób oskarżonych do Naczelnika Wojennego Oddziału w Łodzi, z prośbą o zwolnienie.

Do Spisu Treści

Układ

Chronologiczny.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest częściowo zmikrofilmowany i zeskanowany; skany dostępne przy opisach jednostek w inwentarzu elektronicznym oraz na "szukajwarchiwach.pl.".

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

1. Akta Audytoriatu Polowego Wojsk Królestwa Polskiego znajdują się także w Centralnym Państwowym Archiwum Wojskowo - Historycznym w Moskwie (kolekcja nr 484 – 17 j. a., nr 331-347 oraz w zespołach wyodrębnionych nr 531ł, 14064, 1872.

Do Spisu Treści

Indeksy

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Wydział Wojskowo – Sądowy przy Głównodowodzącym Wojskami Warszawskiego Okręgu Wojskowego przejął, po likwidacji Audytoriatu Polowego, również jego registraturę. Składało się na nią oprócz akt pochodzących z Kancelarii Audytoriatu, także wiele akt innych organów policyjnych i śledczo - sądowych, dotyczących spraw skierowanych do Audytoriatu. Wyroki do rewizji kierowane były wraz z materiałami śledczymi, które pozostawały już zazwyczaj w kancelarii Audytoriatu. Gdy w 1879 r. zlikwidowano również Wydział Wojskowo - Sądowy, akta spraw osób cywilnych przekazano Tymczasowej Komisji Śledczej w Cytadeli Warszawskiej. Analogicznie, akta dotyczące wojskowych oraz akta organizacyjno - personalne Audytoriatu zostały złożone w Archiwum Warszawskiego Okręgu Wojennego. W 1882 r. po rozwiązaniu Tymczasowej Komisji Śledczej, akta z jej kancelarii (wraz z aktami odziedziczonymi) przeniesiono z X Pawilonu Cytadeli do Archiwum Akt Dawnych. Były one tu przechowywane do 1915 r. W czasie ewakuacji Warszawy wywieziono je, jako ściśle tajne, do Rosji. Akta Audytoriatu wróciły do Polski ok. 1923 r., na podstawie traktatu ryskiego, i złożone zostały ponownie w AAD. Było ich wtedy ponad 2700 j. a. i pochodziły z lat 1861 - 1874. Aktom nadano sygnaturę ciągłą i sporządzono inwentarz uwzględniający obok dawnej sygnatury także nową, nadaną w AAD. Akcją rewindykacyjną nie objęto akt z lat wcześniejszych (1832 - 1861). Znajdują się one obecnie w Państwowym Archiwum Wojskowo - Historycznym w Moskwie; zawierają m.in. bogaty materiał do badania polskich ruchów wolnościowych pod zaborem rosyjskim w okresie paskiewiczowskim. Kiedy zostały tam złożone i jakie były ich losy w XIX w trudno ustalić.

Akta zwrócone AAD były to materiały śledczo – sądowe osób cywilnych z okresu Powstania Styczniowego. Część akt personalno – organizacyjnych Audytoriatu oraz materiałów procesowych dotyczących osób wojskowych zdeponowana została w Archiwum Wojskowym. Jaki procent pierwotnej registratury stanowiły rewindykaty, trudno ustalić.

W czasie II wojny światowej prawie cały zespół akt Audytoriatu Polowego przechowywany w AAD uległ zniszczeniu, na skutek zbombardowania i spalenia budynku archiwum podczas powstania warszawskiego. Ocalał jedynie, dzięki wywiezieniu do Fortu Sokolnickiego, komplet akt śledczo - sądowych z procesu Romualda Traugutta oraz jego współpracowników, członków organizacji warszawskiej (6 poszytów). W 1964 r. Archiwum Główne otrzymało ze Związku Radzieckiego jeszcze jeden poszyt należący do zespołu Audytoriatu (obecna sygn. 3) z aktami sprawy oskarżonego o działalność powstańczą Karola Budziszewskiego. Pozostałe poszyty przekazane zostały do AGAD z Archiwum Państwowego w Łodzi i włączone do akt Audytoriatu w 1993 r.

Jak cytować?

AGAD, Audytoriat Polowy KP

Opracowanie

Pierwszy inwentarz kartkowy do zespołu został sporządzony ok. 1963 r. przez F. Ramotowską. Układ akt odzwierciedlał kolejność ich napływania do zasobu AGAD (numery: 607, 607 zał. 1-77, 1266, 1267, 1267 zał. 1-12, 1268, 1269, 1270, 41/1867, 252, 74, 160, 306, 178)

W roku 2004 podjęto meliorację inwentarza i reinwentaryzację zespołu. Przeprowadzono transkrypcję rosyjskich tytułów akt i przetłumaczono je na język polski. Zmieniono układ akt. Zostały one przesygnowane i przepaginowane. Zespół zachowany jest fragmentarycznie; poszczególne jednostki pochodzą z różnych kancelarii urzędowych: Audytoriatu i jego sukcesorów; stąd występująca poprzednio duża różnorodność sygnatur, nie stanowiących zwartych ciągów. Ponadto, podczas pierwszego opracowania zespołu (w 1963 r.), z dwóch jednostek wyjęte zostały załączniki, które stanowiły dowód w śledztwie przeciwko osobom oskarżonym o działalność powstańczą. Były to luźne dokumenty i papiery znalezione podczas rewizji u tychże osób, stanowiące jednak integralną część poszytów, do których były dołączone. Z załączników tych stworzono odrębne jednostki i nadano każdemu sygnaturę, określającą z jakiego poszytu pochodziły (np. 607 zał.; tymczasowe sygn. nadane przez F. Ramotowską nie weszły do użycia). Nie zastosowano jednak tej metody konsekwentnie, np. załączniki do dawnej sygn. 1267 w rzeczywistości są załącznikami do sygn. 1266 i stanowiły zawartość koperty, znajdującej się w tym poszycie, między kartami 417 i 418.

Obecnie załączniki związane z jedną sprawą, ponownie pogrupowano. W ten sposób powstały trzy jednostki (sygnatury: 7, 8, 10). Umieszczono je bezpośrednio po poszytach, z których poprzednio zostały usunięte. W jednostce o sygnaturze 7 dokumenty ułożono tematycznie, a w obrębie tematu chronologicznie. W jednostce o sygn. 8 papiery zostały ułożone według dawnej numeracji kancelaryjnej. W jednostce o sygn. 10, na początku znajdują się pisma związane bezpośrednio z osobą, u której zostały znalezione, ułożone chronologicznie; za nimi pisma nie dotyczące tejże osoby, również w układzie chronologicznym.

Układ akt w zespole po reinwentaryzacji przedstawia się następująco:

- sygn. 1 - 5 to akta spraw rozstrzyganych przed Audytoriatem Polowym i zatwierdzanych przez Głównodowodzącego Wojskami Warszawskiego Okręgu Wojennego. Wydział I i II (akta o nr 1 - 2 i 4 - 5 przekazane zostały do Warszawy z AP w Łodzi; jednostka nr 3 jest rewindykatem z ZSRR);

- sygn. 6 - 14 to komplet akt śledczo - sądowych (poszyty o sygn.: 6, 9, 11 - 14 i załączniki o sygn.: 7, 8, 10) z procesu Romualda Traugutta;

- sygn. 15 są to akta Wojskowego Sądu Polowego, powołanego w mieście Łodzi (akta przekazane przez AP - Łódź; ze względu na pokrewną tematykę dołączone do zespołu i umieszczone na jego końcu).

Inwentarz sporządzono w oparciu o komputerową bazę danych ACCESS. W opisie jednostki inwentarzowej uwzględniono następujące elementy: sygnatura, numer mikrofilmu, tytuł, daty, język, opis zewnętrzny, liczba stron, sygnatury kancelaryjne, sygnatury dawne i uwagi. Do inwentarza sporządzono indeks osobowy i geograficzno - rzeczowy oraz konkordancję sygnatur dawnych – registraturalnych z poszytów oraz numerów kancelaryjnych załączników (przytaczanych w wydawnictwie: „Proces Romualda Traugutta i członków Rządu Narodowego. Akta Audytoriatu Polowego z lat 1863/1864”, pod red. E. Halicza, Warszawa 1960) – i obecnych.

Do Spisu Treści

Bibliografia

J. Giergielewicz, L. Widerszal, Źródła do dziejów Powstania Styczniowego w Archiwum Wojskowym, PH, 34: 1938, z. 2, s. 367 - 373

K. Konarski, Archiwalia Powstania Styczniowego w Archiwum Akt Dawnych, PH, t. 34: 1938, z. 2, s. 347 - 358

C. Milewski, Audytoriat Polowy i Wydział Wojskowo - Sądowy Warszawskiego Okręgu Wojskowego 1832-1874, [w]: Straty bibliotek i archiwów warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. II, Warszawa 1956, s. 174 - 179

J. Niemojewski, Podstawy prawne wyroków sądów wojskowych rosyjskich w powstaniu 1863 roku na terytorium Królestwa Polskiego. Szkic Historyczno - Prawny, [w]: Księga Pamiątkowa ku uczczeniu dwudziestopięcioletniej działalności naukowej prof. Marcelego Handelsmana, Warszawa 1928, s. 301 – 330

L. A. Obuszczenkowa, Archiwnyje matieriały sudiebno - sledstwiennych uczrieżdienij 1863-1866 gg. Po diełam uczastnikow wosstanija [w:] K stoletiju gieroiczeskoj borby „za naszu i waszu swobodu”. Sbornik statiej i matieriałow o wosstanii 1863 g., Moskwa 1964

S. Pomarański, Warszawskie źródła archiwalne do dziejów roku 1863, [w:] Pamiętnik IV Powszechnego zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu 6 - 8 grudnia 1925 r., t. 1: Referaty, Lwów 1925

Proces Romualda Traugutta i członków 1. Rządu Narodowego. Akta Audytoriatu Polowego z lat 1863/1864, pod red. E. Halicza, t. I - IV, Warszawa 1960-1961

F. Ramotowska, Audytoriat Wojsk w Królestwie Polskim [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, T. II, Epoka Porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998, s. 469-473

F. Ramotowska, Źródła archiwalne do dziejów powstania styczniowego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, „Archeion”, t. 38: 1962, s. 105 – 127

Do Spisu Treści

Zawartość