SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Udostępnianie

Hasła geograficzne

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Akta parafii wyznania rzymskokatolickiego z diecezji/archidiecezji wileńskiej/diecezji pińskiej 1818-1945

Inwentarz zespołu PL, 1 435

Opracowały: Dorota Lewandowska i Anna Wardzińska

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Początki biskupstwa wileńskiego datuje się na koniec XIV w. W 1388 r., dzięki staraniom Władysława Jagiełły papież Urban VI bullą Romanus pontifex ustanowił katedrę wileńską oraz biskupstwo, podlegające Gnieznu. Utworzenie nowej diecezji wileńskiej, potwierdzone zostało w 1421 r. przez papieża Marcina V. Fundatorami parafii na tym terenie byli królowie, książęta i możnowładztwo. Do połowy XV w. w granicach diecezji wileńskiej powstało około 259 placówek duszpasterskich. Diecezja ta była jedną z największych, dlatego sieć parafialna była tu stosunkowo rzadka. Synod piotrkowski z 1542 r. wniósł prośbę do króla o pomnożenie parafii. Znaczna rozbudowa sieci parafialnej w diecezji nastąpiła na przełomie XV/XVI w. Na początku XVI stulecia (przed 1605 r.) biskup Benedykt Wojna dokonał podziału diecezji na dekanaty; po 1605 r. w diecezji było 26 dekanatów z 300 parafiami. W połowie stulecia w diecezji było już 354 parafie (w tym 52 opuszczone). Kolejnego rozgraniczenia parafii dokonał biskup Michał Jan Zienkiewicz na synodzie diecezjalnym w 1744 r. (16 dekanatów, 510 parafii).

Większe zmiany w organizacji Kościoła w Polsce wprowadziły rozbiory. Diecezja wileńska (z wyjątkiem niewielkich skrawków w Austrii i Prusach) znalazła się w granicach Rosji; podporządkowano ją utworzonej w 1798 r. metropolii mohylowskiej. Granice biskupstwa dostosowane do politycznych podziałów państwa obejmowały część guberni litewskiej z Kurlandią. Przyłączono do niego 16 parafii ze zlikwidowanej diecezji inflanckiej i ok. 30 parafii z diecezji łuckiej w okolicach Brześcia Litewskiego. Na obszarze diecezji funkcjonowało 269 placówek duszpasterskich. Po uregulowaniu terytorialnej organizacji Kościoła w Rosji w 1798 r. nastąpił długotrwały okres stabilizacji. Poważne zmiany nastąpiły dopiero po podpisaniu konkordatu, zawartego między Rosją a Stolicą Apostolską 3 VIII 1847 r. Diecezja wileńska obejmowała odtąd gubernie: wileńską i grodzieńską.

Po I wojnie światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości ustalone ostatecznie w latach 1919-1923 granice polityczne odrodzonego państwa nie pokrywały się z granicami polskich diecezji. Diecezja wileńska znalazła się w granicach Rzeczypospolitej, jednak jej część pozostała w Republice Litewskiej.

10 II 1925 r. podpisany został konkordat z Watykanem, na podstawie którego usankcjonowano podział terytorialny Kościoła w Polsce. Diecezja wileńska została wyniesiona do godności metropolii. Konkordat zaręczał Kościołowi pełną wolność w wykonywaniu jurysdykcji oraz swobodną administrację jego sprawami i majątkiem; duchownym i wiernym zapewniał niczym nie skrępowane kontakty ze Stolicą Apostolską. Organizacja wewnętrzna diecezji nie uległa większym zmianom w stosunku do okresu poprzedniego. Każda z diecezji otrzymała ponadto swojego sufragana. W związku z wprowadzeniem nowego kodeksu prawa kanonicznego nastąpiły niewielkie zmiany w strukturze kurii biskupiej. Zanikła instytucja konsystorza generalnego. Odtąd urząd biskupi nazywany był we wszystkich diecezjach kurią biskupią lub diecezjalną i dzielił się na dwa wydziały: administracyjny i sądowy. W 1925 r. z mińskiego terytorium w Polsce, przyłączonego po traktacie ryskim (1921) oraz części archidiecezji wileńskiej utworzona został nowa diecezja – pińska. Na jej rzecz archidiecezja odstąpiła 6 dekanatów: bielski, brzeski, drohiczyński z województwa białostockiego, kobryński, brański i prużański z województwa poleskiego oraz kilka parafii z dekanatów słonimskiego i wiszniewskiego. Ponadto diecezja objęła 9 dekanatów z polskiej części dawnego biskupstwa mińskiego: stołpecki, nowogródzki, baranowicki, nieświeski, lachowicki, łuniniecki, piński, rakowski i stołowicki. W 1930 r. papież Pius XI dokonał nieznacznych przesunięć na rzecz diecezji łomżyńskiej i siedleckiej (kilka wsi). W 1928 r. diecezja pińska obejmowała 17 dekanatów i 172 parafie. Odradzającą się strukturę kościoła rzymskokatolickiego w Polsce przerwał wybuch II wojny światowej. 17 IX 1939 r. armia sowiecka dokonała agresji na wschodnie obszary Rzeczypospolitej. W granicach ZSRR znalazło się także arcybiskupstwo wileńskie i diecezja pińska, przy czym część województwa wileńskiego z Wilnem została oddana Litwie i 3 VIII 1940 r. wraz z nią stała się Litewską Republiką Radziecką. W 1941 r. tereny te znalazły się pod okupacją Niemiec. Utworzony został samodzielny okręg białostocki, w obrębie którego znalazła się część archidiecezji wileńskiej i diecezji pińskiej. Większa część diecezji pińskiej weszła w skład Komisariatu Rzeszy Ukraina; pozostałą część i przeważającą część archidiecezji wileńskiej włączono do Komisariatu Rzeszy Wschód . Po zakończeniu wojny w 1945 r. w Polsce znalazła się tylko część archidiecezji wileńskiej (56 parafii), dla której utworzono administrację apostolską w Białymstoku oraz diecezji pińskiej (35 parafii), którą podporządkowano administratorowi apostolskiemu urzędującemu w Drohiczynie nad Bugiem.

Do Spisu Treści

Zawartość

Dokumentacja kancelaryjna z parafii diecezji wileńskiej zachowała się w szczątkowej postaci (7 j.a.). Z parafii Czarnawczyce (Czernawczyce) jest to raptularz chrztów i zgonów z lat 1944-1945. Parafia Drohiczyn Poleski w XIX w. leżała w dekanacie kobryńskim, diecezji wileńskiej. Po odzyskaniu niepodległości weszła w skład nowo utworzonej (1925 r.) diecezji pińskiej, zachowując tę samą przynależność dekanatalną. W omawianym zespole znajdują się dwie księgi z tej parafii: egzaminy przedślubne z lat 1827-1832 i „przedślubne pytania” z lat 1930-1939, 1940, 1944. Jednostka zatytułowana „Parafie różne z terenu diecezji pińskiej/diecezji-archidiecezji wileńskiej” zawiera dokumenty kilkunastu urzędów parafialnych, stanowiące niegdyś załączniki do ksiąg metrykalnych. Akta z parafii Roś to księga egzaminów przedślubnych oraz księgi: zaleceń zwierzchnich i ukazów kościoła roskiego. Akta te pochodzą z lat 1818-1869. Księga z parafii Janiszki to spis parafian z wsi wchodzących w jej skład z 1847 r.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg i towarzyszących im akt od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat (księgi urodzeń) i 80 lat (księgi ślubów i zgonów). [Prawo o aktach stanu cywilnego z dnia 28.11.2014 (z późn. zm.)].

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 Warszawa

Księgi metrykalne od których zamknięcia nie minęło jeszcze 100/80 lat. [Prawo o aktach stanu cywilnego z dnia 28.11.2014 (z późn. zm.)]

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

W 1945 r. nastąpiła masowa repatriacja ludności z terenów tzw. zabużańskich. Duchowni wyjeżdżając ze swych macierzystych placówek częstokroć zabierali ze sobą dokumentację parafialną (np. na Warmii w 1950 r. pracowało 38 księży wileńskich i 6 pińskich). Pewna liczba ksiąg i towarzyszących im akt poprzez urzędy stanu cywilnego została przekazana do Archiwum Akt Stanu Cywilnego przy Ministerstwie Administracji Publicznej. W 1950 r. Ministerstwo to zostało zlikwidowane, a akta zgromadzone w archiwum oraz pochodzące z innych źródeł zaczęto przekazywać do tzw. Archiwum Zabużańskiego Urzędu Stanu Cywilnego w Warszawie-Śródmieściu (Potwierdzenie prawne w „Monitorze Polskim”, 1976, nr 10; por. G. Mucha, Archiwum Zabużańskie Urzędu Stanu Cywilnego w m. st. Warszawie, „Archiwista Polski”, nr 3, 1997, s. 53-55.). Zachowane akta parafialne trafiły do Archiwum Głównego Akt Dawnych wraz z księgami metrykalnymi, które są tu przekazywane zgodnie z Ustawą "Prawo o aktach stanu cywilnego" z 28 XI 2014 r. Akcja przekazywania ksiąg do AGAD rozpoczęła się w 1964 r. (Księga nabytków AGAD, t. III, 1963-1970)). W zbiorach AGAD znajduje się także zespół ksiąg metrykalnych z diecezji/archidiecezji wileńskiej/diecezji pińskiej (nr 548).

Jak cytować?

AGAD, Akta Par. Wil.

Opracowanie

Akta otrzymały sygnaturę ciągłą w obrębie całego zespołu. Ułożone zostały według nazw parafii. Dokumenty luzem dotyczące działalności wielu urzędów parafialnych i zawierające różnorodny materiał stanowią jednostkę o sygn. 4. Materiał zawarty w tej jednostce wyodrębniono podczas porządkowania dissolutów ksiąg metrykalnych. W inwentarzu (tam gdzie było to możliwe) uwzględniono przynależność dekanatalną parafii w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Sygn. 5-8 to dopływ z l. 2018 i 2022. (Nabytki AGAD).

Przewidywane dopływy

Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 Warszawa przekazuje do AGAD sukcesywnie księgi zgodnie z ustawą z 28.11.2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2014 r., poz. 1741, z późn. zm.).

Do Spisu Treści

Bibliografia

AGAD, Archiwum Zakładowe, Przekazywanie akt, teczka 16/17

Dziennik Ustaw poz. 1741/2014

Dzienniki Ustaw PRL: 1945 r., nr 48 , 1955 r., nr 25, 1987 r., nr 7

Monitor Polski, 1976 r., nr 10

Historia Kościoła w Polsce, t. 1-2, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Warszawa 1974-1979

Kościół w Polsce, pod red. J. Kłoczowskiego, t. II, wieki XVI-XVIII, Kraków 1970

J. Kłoczowski, L. Müllerowa, J. Skarbek, Zarys dziejów Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 1986

Z. Krupska, Kancelaria i dokumentacja parafii rzymskokatolickich diecezji południowo-wschodnich z okresu zaborów i II Rzeczypospolitej, „Miscellanea Historico-Archivistica”, t. IV, 1994

B. Kumor, Granice metropolii i diecezji polskich 1868-1939, w: „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 18-24, Lublin 1969-1972

B. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772-1918, Kraków 1980

G. Mucha, Archiwum Zabużańskie Urzędu Stanu Cywilnego w m. st. Warszawie, „Archiwista Polski”, nr 3, 1997

Spis kościołów duchowieństwa diecezji pińskiej w r. p. 1933 i 1934 , Pińsk 1933

Spis kościołów duchowieństwa diecezji pińskiej w r. p. 1936, Pińsk 1936

Do Spisu Treści

INWENTARZ